H.X.Qaradağski (Qaradaği) : ”x9dFələyin bir belə dövrü olacaqmış”¦”x9d

XIX əsrin  II yarısında , 1854-cü ildə quberniya mərkəzinin Şamaxı- dan Bakıya köçürülməsi bu şəhərin siyası, iqtisadi və inzibati qüdrət və mövqeyinin artmasına təkan verdi. Bakı sosial həyatın bütün problemlə- rini  tənzimləyən mərkəzə çevrildi. Burada kapitalizmin sürətli inkişafı məmləkətin əyalətlərinə sirayət etdi. Naxçıvanda duz,Daşkəsəndə dəmir, Gədəbəydə mis mədənləri fəaliyyət göstərməyə başladı. Kənd təsərrüfatı  və iqtisadiyyat inkişaf etməyə başladı. Istehsal formaları zənginləşdi, sənaye ocaqları inşa edildi. Ucqar bölgələrlə mərkəz arasında əlaqələr genişlənməklə əhalinin hərəkətdə olması və tərkibinin dəyişməsi və s. Azərbaycanın  orta yüzilliklərdən “yadigar”x9d həyat-tərzini dəyişdi.Feodal qapalılığından qurtarıb ümumrusiya bazarına qoşuldu.

Iqtisadi həyat birliyinin formalaşması soykök, dil, mədəniyyət və tarixi ərazi birliyi olan Azərbaycan əhalisinin millət kimi yaxınlaşmasına səbəb oldu.Türk millətinin- azəri türklərinin millət kimi formalaşmasının kuliminasiya nöqtəsinə yetişməsi milli şüurun tərəqqisinə zəmin yaratdı.

Sosial arenaya din birliyi, “müsəlman”x9dadı altında  yox, millət birli -yi, “türk”x9d məfhumu ilə qəlbi döyünən , beyni düşünən, bu iki anlayışı bir-birindən ayıran və fərq qoyan şəxslər gəldi. Nəhayət, milli şüurun oyanması ilə milli həyat və milli hərəkatların oyanması dövrü başladı.

Azərbaycanda milli burjuaziya formalaşdı. Azərbaycan burjuaziyası kapitalist dünyasında varlığını təsdiqləmək üçün, cəmiyyətdə inqilabi funksiya yerinə yetirməklə orta əsrlərdın qalma zərərli üsullara, ənənələ-rə, təsisatlara qarşı mübarizə aparmaqla ölkənin iqtisadi və inzibati  işlə-rini  ələ keçirməyə başladılar. Az müddətdən sonra milli burjuaziya rus və Avropa kapitalistlərindən zəifliklərini hiss etdilər. Çünki  milli burjuaziya ictimai şüuru zəif olmaqla məktəb,mətbuat, müasir mündəri-cəli ədəbiyyat,ixtisaslı kadrlar, pedaqoq, mühəndis,hüquqşünas,idarəedi-ci məmurlardan məhrum idi. Buna görə də gənc burjuaziyamız inqilabi bir funksiyanı yerinə yetirməyə başladı. Bütün səylərini, fəaliyyətini milli mənlikdən təzahür edən və ictimai yüksəlişə, dirçəlişə yardım edən mədəni vasitələrin formalaşıb hazırlanmasına və tətbiqinə istiqamətlən ”“dirdi .

Çağdaş şəraitdə həyati əhəmiyyət qazanan xalq işinə M.Axundov və H.B.Zərdabi başda olmaqla müəyyən mərhələlərdə A.Ə.Hüseynzadə, C.Ünsüzadə, A.O.Çernyayevski, H.X.Qaradaği, S.Vəlibəyov, F.B.Kö -çərli, R.B.Əfəndiyev, S.M.Qənizadə, N.Nərimanov, M.T.Sidqi və b. ibarət ayrı-ayrı zümrələrdən çıxmış ziyalılar,H.Z.Tağıyev,M.Nağıyev və

Ş. Əsədullayev kimi milyonçular qoşuldular.

XIX əsrin 80-cı illərində Qafqaz türkləri mühitində ibtidai məktəb yaratmaq uğrunda təşəbbüslər meydana gəldi. Azərbaycanın bir sıra kənd və nahiyələrində ibtidai məktəblər açıldı.1887-ci ildə S.M.Qəniza -də və H. Mahmudbəyov Bakıda “Rus-müsəlman”x9d,M.T.Sidqi1892-ci ildə  Ordubadda “Əxtər”x9d və 1894-cü ildə Naxçıvanda “Tərbiyə”x9d məktəblərini açdılar. Şəkidə və Şirvanda O.F.Nemanzadə və M.H.Şeyxzadə məktəb- lər təşkil etdilər. Bununla da üsuli- cədid ideoloji tədris metodikası bütün məktəbləri əhatə etdi.

XIX yüzilliyin sonunda ayrı-ayrı fənlər üzrə dərslik, dərs vəsaiti ya -ratmaq ideyasına müvafiq olaraq təşəbbüslər başladı. 80-90-cı illərdə A.O.Çernyayevski və S.Vəlibəyovun “Vətən dili”x9d(II h,1888),Ə.Rəsulza-dənin “Ümmətül-ehkam”x9d(1889) ,”x9dQəvaidi-müxtəsər farsi”x9d(1891), C.Ün-sizadsənin və H.K.Romartsevin “Müəllimi-islani-rusi”x9d(1890), “Lüğəti rusi və türki”x9d(1890), “Kilidi-ədəbiyyat”x9d,(1990), R.Əfəndizadənin “Uşaq bağçası”x9d(1898),N.Nərimanovun “Türk Azərbaycan dilinin müxtəsər sərf-nəhvi”x9d(1899) və s.dərsliklər yazılıb nəşr olundu.

 O dövr üçün çox əhəmiyyətli və bu gün də tarixi-ədəbi, pedaqoji dəyərini itirməyən bu dərsliklərin tərtibçiləri ilə yanaşı oradakı material-ları hazırlayan, tərcümə, iqtibas, təbdil edən orijinal əsərləri ilə və bu vəsaitləri bəzəyən müəlliflər olmuşdur. Belə ədəbi simalardan biri ma- arifçi və şair Həsənəli ağa Xan Qaradağidır.(1850-1929)  

 H.X.Qaradaği (əslində Qaradağski-V.Ə) 1850-ci il sentyabrın 21-də Şuşada anadan olmuşdur. Onun atası Həsənəli ağa hərbi xidmətçi ailəsində doğulub, rus ordusunun zabiti Məhəmmədqulu ağanın oğludur. Məhəmmədqulu ağa isə 1804-cü ildə Cənubi Azərbaycanın Qarabağ mahalından köçərək Qarabağda, Şuşada məskunlaşmışdır.

Həsənəli ağa vaxtsız vəfat etdiyindən üzünü görmədiyi oğluna adını qoymuşlar. Həsənəli ağa uşaqlığından əmisi Məhəmmədhüseyn Xan Qaradağskinin himayəsi altında böyümüşdür.

Həsənəli ağa 8-9 yaşlarında Şuşadakı qəza məktəbində oxuyub. Dərslər bu məktəbdə rus dilində olduğu üçün Həsənəli tez bir zamanda rus dili və ədəbiyyatını mükəmməl öyrənir. Əmisinin Tiflisdə qulluğa girib ora köçməsi ,özünün dayısının himayəsinə keçməsinə baxmayaraq Həsənəli təhsilini yarımçıq qoymur.    

1866-cı ildə qəza məktəbini bitirən Həsənəli ağa Şuşada “Təzə mə - həllədə kirayə bir otaq tutub orada müstəqil yaşamağa başlayır. Bu za -man fars ,ərəb dillərini öyrənib bir müddət M.Ə.Yusifzadədən dərs alır. Quranı-Kərimi,dini kitabları,Azərbaycan və Şərq klassiklərini (fars dilli) orijinalda oxuyub öyrənir.

70-ci illərdə  müstəqil müəllim kimi qohum-qonşu uşaqlarına dərs deyən Həsənəli ağa bir pedaqoq kimi Şuşada tanınmağa başlayıb. O, Şuşada ilk dəfə olaraq parta və yazı taxtasından istifadə edib dərs keçən ilk Azərbaycan müəllimi olmuşdur.

H.X.Qaradaği Tiflisə gedir,1873-1878-ci illərdə əmisinin yanında qalır. Tiflisdə Həsənəli ağa böyük ədib, mütəfəkkir, filosof  M.F.Axund-zadə ilə tanış olur və əlaqələri o qədər möhkəmlənir ki, sonradan M.F.Axundzadə Həsənəli ağaya yazdığı məktublarda ona “qadraşoğlu”x9d- deyə müraciət edirdi. Oxucuların nəzərinə çatdıraq ki, hər iki ədib əslən Güney Azərbaycandandır. Bəlkə də kökə etibarın təzahürü kimi bu “qardaşoğlu”x9d müraciəti meydana gəlibmiş.

Məlum olduğu kimi Qafqaz təhsil dairəsi 1879-cu ildə A.O.Çernya-yevskiyə azərbaycanlı-türk uşaqları üçün dərslik tərtib etməyi tapşırır. Milli ziyalılarımızdan Çernyayevskiyə kömək etmiş pedaqoqlar S.V.Və-libəyov,F.B.Köçərli və H.X.Qaradaği olmuşdur.

Ibtidai məktəblərdə Azərbaycan dilinin təlimində əsas vasitə olacaq yeni dərsliyin bədii materiallarını hazırlamaq məhz H.Qaradağiyə tapşı- rılır. Çox keçmədən o,Şuşaya yola düşür, özünə müvafiq şərait yaratmaq üçün iki otaqlı bir ev satın alır.O burada dərs keçir,uşaqları Qori semina- riyasına hazırlayır. Bu şagirdlər içərisində Zülfüqar Hacıbəyov ,Cəmil Bağdadbəyov və b.görkəmli şəxsiyyətlər olmuşdur.

Çox keçmədən H.X.Qaradaği dərslik materialları üzərində işini tamamlayır. Bu materiallar İ.A.Krılovdan tərcümə və iqtibas edilmiş mənzum və nəsrlə altımışa  qədər təmsildən, K.D.Uşinskinin “Rodnoye slovo”x9dsından, “Priqlaşenie v şkolu”x9d(“Məktəbə təğrib”x9d) şerinin tərcümə-sinən və özünün maarif və məktəbə dair əsərləri  idi. H.X.Qaradaği Krılov təmsillərini tərcümə, təbdil və adaptasiya edib, qeyd etdiyimiz kimi “Vətən dili “ dərsliyində dərc etdirmişdir. Bunlardan bir neçəsini xatırladırıq: “Şir və tülkü”x9d, “Qoyunlar və qurdlar”x9d, “Uşaq və ilan”x9d, “Qu-zu qurd cildində”x9d,”x9dSiçanlar”x9d, “İki kəsəyən”x9d, “Tutulmuş quş”x9d, “Sığırçın və göyərçin”x9d, “İt və at”x9d, “At və eşşək”x9d, “Meymun və güzgü”x9d, “Ahu və dərviş”x9d, “Xoruz və mirvarid”x9d, “Pişik və balıq”x9d, “Paris”x9d və s.

Qaradağinın Krılov təmsillərini tərcümə etməkdə məqsədi ilk növ- bədə uşaq mütaliəsi  üçün ədəbiyyat yaratmaq işinə xidmət etməkdən ibarət idi. Bu onun tərcümələrinin xarakterini müəyyənləşdirirdi. Ona görə də şair eyni ilə Krılov təmsillərini uşaqların mütaliəsinə verməyi məsləhət görməmişdir. O, nəinki şairin şeirlərini rus dilinin zəngin ifadə tərzini, şən , sadə, lakin dərin mənalı yumorunu,xalq ədəbiyyatından gələn satiranı,hətta bir qism təmsilin bütün mətnini belə tərcümə etməyi

məqsədə müvafiq hesab etməmişdi. O bu təmsillər üzərində ciddi ədə -biyyat apardıqdan sonra körpə həmvətənlərinə müraciətin məqsədi aydınlaşır.

H.X.Qaradağinın tərcüməsində azərbaycanlı uşaqlar Krılov təmsil-lərinin heç birinin mətnini olduğu kimi oxuya bilməmişlər.Şair təmsillə-rin məzmunundan,ideyasından asılı olmayaraq hamısının üzərində “əməliyyat”x9d aparmış dəyişikliklər etmiş, uşaq idrakına uyğunlaşdırdıq -dan sonra oxuculara vermişdir. Bu məqsədlə  o, Krılov təmsillərinin əsas hissəsi və didaktik sonluğu üzərində dəyişikliklər edirdi. Qaradaği tər-cümələri haqqında təsəvvür yaratmaq üçün bəzilıərini nəzərdən keçirək: Krılovun “Uşaq və ilan”x9d təmsilində balıq tutmaq istərkən ilan tutan bir uşağın dəhşətli qorxusu təsvir olunur. Ilan uşağa müraciət edərək bildirir ki, bu dəfə Allah səni saxladı.Əgər cürətin belə artsa,çox zərər çəkəcək-sən.Təmsil nəsihət və hədə ilə dolu bir ahənglə qurtarırdı:”x9dİ znay o kem tı şutiş!”x9d(İ.B.Burov.Raniy Tolstoy .Moskva -M,1972,səh124). H.X.Qa-radaği tərcümədə xalq atalar sözünü tərcümə edib təmsilə əlavə etmişdi. Beləliklə, Krılov təmsilindəki fikrin əxlaqi-didaktik məzmununu bir qə -dər də  möhkəmləndirmişdi. Krılovun nəsihət, bir az da qorxu ifadə edən nəticəsini saxlamaqla yanaşı onu “milliləşdirmək”x9d,daha doğrusu ona milli ruh vermək, milli zəminə bağlamaq üçün tərcümədə xalq məsəlinin əxlaqi nəticə kimi verilməsi, əsərə milli kolorit vermiş, rus təmsilini bir növ azərbaycanlılaşdırmışdır.

          Qaradağinin əlavə etdiyi əxlaqi nəticə belədir:

           Bir məsəldir deyirlər  Qaradaği ,arığın

           Nə işinə gərəkdir basa xalqın qoruğun.

                                                     (“Vətən dili”x9d II hissə,Tiflis 1888)

S.S.Axundov RƏİ-da saxlanan əlyazmasına istinad edən tədqiqatçı H.X.Qaradağinin nəticəsi V.Qaradaği qeyd edir ki, ulu babası Tiflisdə çıxan “Kəşkül”x9d qəzetində də iştirak etmişdir.

 XIX əsrin son illərində,yeni yüzillik ərəfəsində H.X.Qaradaği Şuşa ədəbi-mədəni mühitinin aparıcı simalarından biri olmuş, teatr dərnəyin- də aktyor və suflyor kimi çalışmış,ədəbi söhbət və mühazirələri ilə din-ləyiciləri valeh etmişdir. “Xandəmirov teatrı”x9dnda rollar oynayır, “Məcli-si-üns”x9ddə yaxından iştirak edir, lirik qəzəllər,elmə və tərəqqiyə aid şeir- lər yazır ki, bu poetik nümunələrin bir neçəsi Mirmöhsün Nəvvabın

“Təzkireyi- Nəvvab”x9dkitabında dərc olunur. H.X.Qaradaği “Məclisi -fəramuşan”x9dədəbi məclisinin ən fəal üzvü kimi X.Natəvan,M.Nəvvab, C.C.Qarabaği ilə qəzəl yarışmasında, sənət deyişməsində tərəf müqabili olmuşdur. Yenə şairin varisi V.Qaradağinin RƏİ-da saxlanmış əlyazma-ya istinadən bildirdiyi ədəbi yeniliyi biz də oxucuların nəzərinə çatdır -maq istəyirik: “O, Zəngəzur və Qarabağ şairləri haqqında məlumat verən qiymətli mənbə sayılan “Təzkireyi-Qaradaği”x9dnin müəllifidir”x9d(Az MEA Əlyazmaları İnstitutu, rəf â„–7602).Ilk dəfə Sarı Aşıq haqqında məluma-

tı Xan Qaradağski vermişdir. (Ə.Axundov Sarı Aşıq “Şeirlər”x9d Bakı,1966 “Ön söz”x9d,səh3)

 H.X.Qaradaği eyni zamanda “Qarabağ vilayətinin qədim və cədid keyfiyyət və övzaları ,Pənah xan əyyami hökumətlərinin əksər vəqaye və hekayələri”x9d,rus dilində bir romanın, “Körpə uşağı saxlamaq”x9d, “Göz ağrısına müalicə”x9dadlı tərcümələrin müəllifidir. O, həmçinin folklor top -lamaq sahəsində çalışmış, lüğət tərtib etməyi də söylənilir.

Azərbaycanda 28 Aprel çevrilişindən sonra  H.X.Qaradaği yaşlı olmasına baxmayaraq Şuşa maarif idarəsində işləmişdir,Maarifçi peda- qoq, mütərcim,şair Həsənəli ağa Qaradaği  1929-cu il dekabrın 2-də iflic xəstəliyindən vəfat etmişdir.

XIX əsrin 70-ci illərində ictimai həyata qədəm qoyan H.X.Qaradaği həm tərcümələri,həm lirik qəzəlləri,uşaq əsərləri,aktyorluq fəaliyyəti, ədəbiyyatşünaslığa dair araşdırmaları ilə Azərbaycana varlığı ilə xidmət etmiş maarifşi ziyalılardan biridir. Çox yaxşı haldır ki, 2003-cü ildə “Azərbaycan milli ensiklopediyası”x9d  tərəfindən ədibin şeirləri,təmsilləri, tarixi salnamə,həyat və yaradıcılığı ilə bağlı araşdırmalardan ibarət  “Fə-ləyin bir belə dövrü olacaqmış...”x9d adlı kitab yüksək bədii tərtibatla nəşr olunmuşdur. “Ön söz”x9d Vüqar Qaradağlı, tərtib Raqub Kərimova aiddir.

Milli maarifçiliyin ,pedaqogikamızın təşəkkülü və yüksəlişində müstəsna xidmətləri olan H.X.Qaradağinin əsərlərinin latın qrafikası ilə oxuculara çatdırılması çox dəyərli bir iş, unudulmaz xidmətdir. H.X.Qa- radağinin pedaqoji və ədəbi irsi bu gün də tədqiqatçılar və eləcə də bü -tün oxucular üçün qiymətli mənbə,yaş səviyəsindən asılı olmayaraq bədii mütaliə nümunəsidir.

                                    Ə D Ə B İ Y Y A T

1.H.X.Qaradağski (Qaradaği). Fələyin bir belə dövrü olacaqmış. “Az. Milli Ensiklopediyası”x9d Bakı 2003.                                                                   2.Vüqar Əhməd. Rus uşaq ədəbiyyatı və Azərbaycan.”x9dBilik”x9d, Bakı 1992.

 3.Xeyrulla Məmmədov.XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı.Bakı,2006.

 4.Vətən dili. ( tərtib ,ön söz V.Qaradağlı). “İSBN”x9d  Bakı 2007.

Vüqar Əhməd.

 Filologiya elmləri doktoru,professor    

 15.02.2009