Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh prosesi ilə bağlı sənədlərin imzalanmasından bir il sonra Donald Tramp özü Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə zəng edib.
Bizim.Media xəbər verir ki, ABŞ tərəfinin təşəbbüsünün niyə telefon danışığının məzmunu qədər əhəmiyyətli olduğu, TRIPP layihəsində nələrin baş verdiyi və imzalanmış sülh müqaviləsi olmadan belə sülh gündəliyinin niyə inkişaf etdiyi barədə 1news.az-a Cənubi Qafqaz Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri Fərhad Məmmədov danışıb.
İlham Əliyev və Donald Tramp arasında avqustun 8-də baş tutan telefon danışığı 40 dəqiqədən çox davam edib. 1news.az-a etibarlı mənbələrdən məlum olduğu kimi, zəng ABŞ prezidentinin təşəbbüsü ilə baş tutub və Vaşinqtonda keçirilmiş sülh sammitinin birinci ildönümünə təsadüf edib.
Fərhad Məmmədovun fikrincə, bu epizodun əsas məqamı məhz Vaşinqtonun təşəbbüsüdür.
“Amerika Birləşmiş Ştatlarının prezidentinin zəngi özü bir hadisədir, Prezident Trampın zəngi isə ikiqat əhəmiyyətli hadisədir. Çünki Prezident Tramp xarakterinə görə hər zaman məhz ona müraciət edilməsinə üstünlük verir”, - ekspert deyib. Onun sözlərinə görə, Tramp bu addımı ilə Vaşinqton sammitinin nəticəsi olaraq əldə edilmiş Ermənistan-Azərbaycan sülhünün onun üçün nə qədər əhəmiyyətli olduğunu nümayiş etdirir.
Məmmədov xatırladıb ki, ötən müddət ərzində ABŞ prezidenti səkkiz münaqişənin həllini elan edib. “Lakin bu gün demək olar ki, həm vizual, həm də məzmun baxımından ən uğurlu nümunə məhz Ermənistan-Azərbaycan nümunəsidir”, - politoloq hesab edir. Onun fikrincə, söhbətin 40 dəqiqədən çox davam etməsi də diqqətçəkəndir. Bu müddət ərzində görülən işlərin nəzərdən keçirildiyini və gələcək planların müzakirə edildiyini söyləmək mümkündür.
Tranzit və 907-ci düzəliş
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi saytının yaydığı məlumata görə, söhbət zamanı Azərbaycan neft məhsullarının Ermənistana ixracı, yüklərin Azərbaycan ərazisindən tranziti və iki ölkə arasında ticarət əlaqələrinin başlanması qeyd olunub.
Məmmədov bu məqamları ardıcıllıq şəklində təqdim edir: iqtisadi qarşılıqlı əlaqələrin başlanğıcı Azərbaycan ərazisindən Ermənistana gedən yüklər üçün tranzitin açılması olub, ikinci mərhələ isə Azərbaycan neft məhsullarının ixracıdır.
“Daha sonra, əlbəttə ki, digər istiqamətləri də görə bilərik. Zərurət və tələbat yarandıqca Azərbaycanla Ermənistan arasında iqtisadi münasibətlər genişlənəcək”, - deyə o bildirib.
Onun fikrincə, bu prosesin əhəmiyyəti Bakı ilə İrəvan arasındakı ikitərəfli gündəlikdən daha genişdir. 1990-cı illərin əvvəlində Azərbaycana qarşı tətbiq edilən 907-ci düzəliş erməni diasporunun lobbi qruplarının təsiri ilə qəbul edilmişdi və bunun əsas səbəblərindən biri “Ermənistanın blokadası” kimi təqdim olunurdu.
“Bu, birtərəfli və obyektiv olmayan mövqedir. Lakin reallıqda belə bir vəziyyətlə üz-üzəyik. Azərbaycan və Ermənistan arasında qarşılıqlı əlaqələrin başlaması, tranzitin açılması faktiki olaraq bu məhdudiyyətlərin əsasını aradan qaldırır”, - Məmmədov qeyd edib.
Onun sözlərinə görə, məsələnin iki prezident arasında müzakirə olunması 907-ci düzəlişin ləğvinin və Tramp administrasiyasının bu istiqamətdə atacağı addımların Azərbaycan üçün nə qədər vacib olduğunu bir daha göstərir.
Xatırladaq ki, düzəliş formal olaraq ləğv edilməyib, onun qüvvəsi hər il Ağ Evin qərarı ilə dayandırılır. 2026-cı ilin iyununda İlham Əliyev Donald Trampdan 907-ci düzəlişin qüvvəsinin dayandırılmasının uzadılması ilə bağlı memorandumu xatirə hədiyyəsi kimi aldığını və sənəddə ABŞ prezidentinin şəxsi qeydinin olduğunu bildirmişdi.
TRIPP: formul və müddətlər
Prezidentin Mətbuat Xidmətinin yaydığı məlumatda TRIPP-in regional əlaqəlilik baxımından əhəmiyyəti vurğulanıb. Azərbaycan ərazisində nəqliyyat infrastrukturunun yaradılması üzrə işlərin yekun mərhələdə olduğu bildirilib və Ermənistan ərazisində işlərin yaxın vaxtlarda başlanacağına ümid ifadə olunub.
Məmmədov TRIPP-i sülh gündəliyinin əsas layihələrindən biri adlandırır və layihədə nəzərdə tutulan modelə diqqət çəkir.
“Layihə çərçivəsində üçüncü ölkənin Azərbaycan və Ermənistan arasındakı sülh gündəliyində iştirakını nəzərdə tutan formul müəyyənləşdirilib. Bu formul iki paytaxtın üçüncü ölkənin iştirakına razılığını nəzərdə tutur. İştirak isə konkret layihə çərçivəsində – maliyyə, infrastruktur və təşkilati baxımdan birbaşa iştirakla müəyyən edilir”, - deyə o bildirib.
Onun sözlərinə görə, ABŞ və Ermənistan layihənin sənədləşmə hissəsini faktiki olaraq başa çatdırıblar.
“Hazırda bu proses Ermənistanda son mərhələdədir və sentyabrın ortalarına qədər tam qeydiyyatdan keçmiş və fəaliyyət göstərən Amerika-Ermənistan şirkətinə sahib ola bilərik”, - politoloq deyib.
Məmmədov qeyd edib ki, bədbin proqnozların əksinə olaraq, ABŞ layihəyə marağını itirməyib və həm Azərbaycan və Ermənistanda, həm də Mərkəzi Asiyada TRIPP-ə daha çox ölkənin qoşulması istiqamətində geniş iş aparır.
Onun sözlərinə görə, layihə yalnız dəmir yolu və avtomobil yolundan ibarət deyil. Burada elektrik ötürücü xəttinin, internet kabelinin, məlumat mərkəzləri üçün infrastrukturun, gələcəkdə isə, ehtimal ki, qaz kəmərinin yaradılması da nəzərdə tutulur.
“Bu, Mərkəzi Asiyanı və Cənubi Qafqazı qərb istiqaməti ilə birləşdirəcək böyük layihədir”, - ekspert vurğulayıb.
Dövlət iştiraklı 201 milyon dollarlıq Amerika investisiya fondunun yaradılmasını ekspert ABŞ zəmanətləri ilə özəl şirkətlərin iştirak edə biləcəyi platformanın formalaşdırılması kimi qiymətləndirib.
“Əlbəttə, hazırda bu layihə ətrafında çoxlu müzakirələr gedir, müəyyən mənada həm gizli, həm də açıq müqavimət var. Lakin fakt budur ki, layihənin bütün birbaşa iştirakçıları onun sahədə həyata keçirilməsi istiqamətində fəaliyyətlərini davam etdirirlər”, - Məmmədov bildirib.
Dönməzliyin iki şərti
Politoloq hesab edir ki, sülh gündəliyi artıq təsdiqlənib və hər iki tərəf rəsmi səviyyədə bu gündəliyə sadiqliyini nümayiş etdirir. Lakin prosesin tam dönməz xarakter aldığını söyləmək üçün iki əsas məsələ hələ də qalır.
Birincisi, sülh müqaviləsinin imzalanması və ratifikasiyasıdır. Bu baxımdan Azərbaycanın Ermənistan Konstitusiyasının dəyişdirilməsi ilə bağlı əsaslandırılmış tələbinin olduğunu nəzərə almaq lazımdır.
Ermənistan hökuməti yeni Konstitusiyanın qəbul edilməsi məsələsi ilə razılaşır, lakin referendumun keçirilməsi ilə bağlı müəyyən daxili maneələr mövcuddur.
“Bunun altı aydan, bir ildən, yoxsa bir il yarımdan sonra baş verəcəyini zaman göstərəcək”, - Məmmədov deyib.
O, ötən ilin əsas müşahidəsini belə ifadə edib:
“Buna baxmayaraq, bu gün Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh gündəliyi sülh sazişinin olmadığı şəraitdə inkişaf edir. Beləliklə, biz obyektiv mənzərə əldə edirik: sülh gündəliyi sülh sazişinin olmamasının girovu deyil”.
İkinci məsələ TRIPP-dir. Azərbaycan Ermənistan istiqamətində dəmir və avtomobil yollarının tikintisini başa çatdırır. Şirkətin yaradılması və marşrutun fəaliyyət rejiminin, o cümlədən Azərbaycan yükləri və vətəndaşları ilə bağlı məsələlərin müəyyənləşdirilməsindən sonra işlərin ilin sonunda başlamalı olduğu bildirilir.
“Yəni müəyyən istiqamətlər üzrə sülh gündəliyinin dönməzliyinə maneələr olduğunu görürük. Digər tərəfdən isə bu maneələrin aradan qaldırılması üçün addımların atıldığı müəyyən temp var”, - ekspert vurğulayıb.
34 ilin ən yaxşı dövrü
İlham Əliyevin ABŞ-la münasibətlərin hazırkı mərhələsini ən yaxşı dövr adlandırmasının əsasları var, deyə Məmmədov hesab edir və bunu bir neçə məqamla izah edir.
Liderlər və hökumət nümayəndə heyətləri arasında təmaslar artıb. Ötən bir il ərzində Azərbaycanın dörd hökumət nümayəndə heyəti ABŞ-a səfər edib, Azərbaycan isə rəsmi strukturların və iri özəl şirkətlərin çoxsaylı nümayəndə heyətlərini qəbul edib.
İki ölkə arasında fəal təmasları nəzərdə tutan Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası imzalanıb. Təkcə ikitərəfli əsasda deyil, Mərkəzi Asiya ölkələrinin də cəlb olunduğu iri layihələr həyata keçirilir.
“Bununla yanaşı, Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz və təəccüblü də olsa, Yaxın Şərq kimi regionlarla bağlı maraqların üst-üstə düşməsi var”, - ekspert qeyd edib.
Azərbaycan İsrail və Türkiyə arasında danışıqlar üçün platforma rolunu oynayır və İsrail-Türkiyə münasibətlərinin normallaşması ABŞ-ın maraqları ilə tam üst-üstə düşür. Məmmədov Azərbaycanın Qəzza üzrə Sülh Şurasında iştirakını da bu kontekstdə qeyd edib.
Bundan əlavə, iki prezident arasında şəxsi münasibətlər də mühüm amil kimi qiymətləndirilir.
“ABŞ-da seçkilərdən hələ bir neçə ay əvvəl Azərbaycan Prezidenti Trampın seçkiqabağı proqramının və çox geniş məsələlər dairəsi üzrə baxışlarının ona xoş təsir bağışladığını qeyd etmişdi”, - politoloq xatırladıb.
Onun sözlərinə görə, Tramp seçildikdən sonra bu diqqət qarşılıqlı xarakter alıb. Təsadüfi deyil ki, məhz Azərbaycan Prezidenti bu ilin dekabrında ABŞ-da keçiriləcək G20 sammitinə dəvət olunub.
Bizim.Media
