Qarabağın dağlıq ərazisində, Qozluçay dərəsində, Ərgünəş dağına yaxın yerləşən Hadrut bu gün keçmişin izləri ilə gələcəyin quruculuğunun yanaşı göründüyü yaşayış məntəqələrindəndir. Bir zamanlar işğal və müharibənin ağır nəticələrini yaşayan qəsəbədə indi yollar yenilənir, mühəndis-kommunikasiya xətləri çəkilir, yaşayış evləri bərpa olunur, doğma yurda qayıdan ailələr üçün şərait yaradılır.
Bizim.Media xəbər verir ki, Hadrutdan hazırlanan foto-reportajda qəsəbənin tarixi, işğaldan azad edilməsindən sonra başlanan bərpa prosesi və Böyük Qayıdışın yaratdığı yeni mənzərə əksini tapır.
Hadrutun dəqiq salınma tarixi məlum deyil. Bununla belə, yaşayış məntəqəsinin adı tarixi mənbələrdə əsrlər əvvələ gedib çıxır. Prezident Kitabxanasının məlumatına görə, Hadrutun adı 1727-ci ildə Osmanlı mənbələrində Dizaq nahiyəsinin Hadrud kəndi kimi qeyd olunub.
Çar Rusiyası dövründə Hadrut Yelizavetpol quberniyasının Cəbrayıl qəzasına daxil idi. 1923-cü ildə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin tərkibinə verilən yaşayış məntəqəsi 1930-cu ildə Dizaq rayonunun inzibati mərkəzi seçilib. 1939-cu ildə rayonun adı Hadrut olaraq dəyişdirilib, 1963-cü ildə isə qəsəbəyə şəhər tipli yaşayış məntəqəsi statusu verilib. 1991-ci ildə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin ləğvindən sonra Hadrut Xocavənd rayonunun tərkibində qalıb.
Hadrut toponiminin mənası ilə bağlı geniş yayılmış izahlardan birinə görə, adın İran dillərindəki “ha” – ara, “du” – iki və “rud” – çay sözləri ilə əlaqəli olduğu, “iki çayın arası” mənasını verdiyi bildirilir.
Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Hadrut 1992-ci il oktyabrın 2-də erməni silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Qəsəbə uzun illər Azərbaycanın nəzarətindən kənarda qalıb. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan 44 günlük Vətən müharibəsi zamanı Hadrut istiqamətində döyüşlər müharibənin ən mühüm hərbi mərhələlərindən birinə çevrilib. Azərbaycan Ordusunun cənub istiqamətində irəliləməsi və strateji yüksəkliklərə nəzarəti ələ keçirməsi Hadrutun azad olunması üçün həlledici əhəmiyyət daşıyıb.
Oktyabrın 9-da Hadrut qəsəbəsinin işğaldan azad edilməsi barədə rəsmi məlumat verilib. Bu qələbə təkcə bir yaşayış məntəqəsinin azad olunması deyildi. Hadrutun nəzarətə götürülməsi sonrakı hərbi əməliyyatlar, xüsusilə Şuşa istiqamətində irəliləyiş baxımından mühüm strateji üstünlük yaratdı. 2021-ci il martın 16-da Prezident İlham Əliyev Hadrutda Azərbaycan bayrağını ucaldıb.
İşğaldan azad edilən ərazilərdə olduğu kimi, Hadrutda da qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri yaşayış mühitinin bərpası, mühəndis-kommunikasiya infrastrukturunun yenilənməsi və insanların təhlükəsiz şəkildə doğma yurdlarına qayıtmasının təmin edilməsidir.
2025-ci il sentyabrın 14-də Prezident İlham Əliyevin Hadruta səfəri zamanı qəsəbədə aparılan bərpa və quruculuq işləri barədə məlumat verilib. Rəsmi məlumata əsasən, Hadrutda ümumilikdə 541 ev var. Onlardan 462-si yaşayış üçün yararsız, 79-u isə qismən yararlı vəziyyətdə qiymətləndirilib. Həmin vaxt 10 ev istifadəyə hazır idi, qismən yararlı evlərin bərpasının isə ilin sonunadək başa çatdırılması nəzərdə tutulurdu. Qəsəbənin yenidən qurulması yalnız yaşayış evlərinin təmiri ilə məhdudlaşmır. Burada gündəlik həyatın bərpası üçün zəruri olan yol, elektrik, su, kanalizasiya və qaz infrastrukturu da yenilənir.
Füzuli–Hadrut avtomobil yolunun 12,5 kilometrlik hissəsi istifadəyə verilib. “Hadrut” qovşaq yarımstansiyası və Rəqəmsal İdarəetmə Mərkəzi yaradılıb, transformator məntəqəsi tikilib, mövcud elektrik xətləri bərpa olunub. Səkkiz su anbarında təmir işləri aparılıb, yeni su, kanalizasiya və qaz xətləri çəkilib, qəsəbədaxili yollar yenilənib. Bununla yanaşı, hotel, ticarət obyektləri və ictimai iaşə müəssisələri kimi xidmət infrastrukturu da yaradılıb. Bu obyektlər qəsəbədə yalnız yaşayışın deyil, gündəlik iqtisadi fəaliyyətin də bərpası baxımından əhəmiyyətlidir.
Hadrutda həyatın yenidən canlanmasının əsas göstəricilərindən biri keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurda qayıdışıdır. Qəsəbəyə ilk köç karvanı 2025-ci il sentyabrın 12-də çatıb. Həmin mərhələdə 10 ailə – 41 nəfər Hadruta köçürülüb. Daha sonra köç prosesi davam etdirilib. Qaçqınların və Məcburi Köçkünlərin İşləri üzrə Dövlət Komitəsinin məlumatına görə, 2025-ci il noyabrın 20-də daha 17 ailə – 63 nəfər Hadruta yerləşdirilib. Dekabrın 17-də isə 6 ailə – 26 nəfər doğma yurda qayıdıb.
2026-cı il fevralın 16-da Hadruta daha 10 ailə – 47 nəfər köçürülüb. İyunun 12-də 4 ailə – 17 nəfər, iyunun 25-də isə daha 4 ailə – 15 nəfər qəsəbədə məskunlaşdırılıb. Beləliklə, açıqlanmış bu mərhələlər üzrə Hadruta köçürülənlərin sayı ümumilikdə 52 ailə və 209 nəfər təşkil edir. Bu rəqəm sadalanan köç mərhələlərinin cəmidir və ayrıca olaraq 2026-cı ilin oktyabrına aid yekun rəsmi göstərici kimi qəbul edilməməlidir. Hər yeni köç karvanı Hadrutda bərpa olunan evlərə daha çox ailənin qayıtması, küçələrin yenidən sakinlərlə dolması və uzun illər davam edən yurd həsrətinin azalması deməkdir. (Musavat.com)
Bizim.Media
