XXI əsrdə milli kimlik haqqında danışarkən yalnız tarix, dil, ərazi və mədəni yaddaş anlayışları ilə kifayətlənmək mümkün deyil. Çünki bu gün insanın özünü və mənsub olduğu cəmiyyəti necə qavramasına ailə, məktəb və ənənəvi media ilə yanaşı, gündəlik istifadə etdiyi rəqəmsal platformalar da təsir göstərir. Xüsusilə gənclər üçün sosial şəbəkə artıq sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil. Burada onlar özlərini təqdim edir, hansı mövzulara münasibət bildirəcəklərini seçir, müəyyən qruplara qoşulur və davamlı informasiya axınının içərisində öz dünyagörüşlərini formalaşdırırlar.
Bu dəyişiklik rəqəmlərdə də görünür. Beynəlxalq statistik hesabatlara görə, dünyada internet istifadəçilərinin sayı milyardlarla ölçülür və sosial media gündəlik həyatın əsas kommunikasiya məkanlarından birinə çevrilib. Azərbaycanda da internet və sosial şəbəkələrdən istifadə geniş yayılıb. Bu isə o deməkdir ki, milli kimliyin formalaşdığı məkan artıq yalnız ailə, məktəb, universitet və ənənəvi media deyil. Azərbaycanlı gəncin milli tarix, dil, mədəniyyət və hətta öz ölkəsi haqqında təsəvvürünün bir hissəsi onun telefon ekranında qarşısına çıxan məzmun vasitəsilə formalaşır.
Məhz bu nöqtədə mühüm bir sual meydana çıxır: rəqəmsal mühit milli kimliyi zəiflədir, yoxsa onun ifadəsi üçün yeni imkanlar yaradır?
Əslində, hər iki proses eyni vaxtda baş verir.
Sosial media kimliyi sadəcə əks etdirmir, onu formalaşdırır
Türkiyədə Mehmet Salih Öktenin universitet tələbələrinin onlayn kimlikləri ilə bağlı apardığı tədqiqat bu baxımdan diqqətəlayiqdir. 525 universitet tələbəsinin iştirak etdiyi araşdırma gənclərin onlayn mühitdə özlərini necə təqdim etdiklərini və sosial medianın kimlik quruculuğundakı rolunu araşdırır. Tədqiqatın əsas əhəmiyyəti ondadır ki, rəqəmsal kimlik real həyatda mövcud olan şəxsiyyətin sadəcə internetdəki surəti kimi deyil, ayrıca formalaşan sosial təqdimat sahəsi kimi nəzərdən keçirilir.
Məlum olub ki, insan sosial mediada hər şeyi paylaşmır. Hansı şəklin yerləşdirilməsi, hansı fikrin ifadə edilməsi, hansı səhifənin izlənilməsi və hansı mövzuda susulması belə rəqəmsal kimliyin bir hissəsinə çevrilir. Başqa sözlə, istifadəçi müəyyən dərəcədə özünün “görünən versiyasını” yaradır.
Bu məsələ milli kimlik baxımından da əhəmiyyətlidir. Gənc istifadəçi rəqəmsal məkanda hansı dildə yazır? Hansı tarixi hadisələr haqqında məlumat alır? Hansı mədəni nümunələri izləyir? Öz ölkəsi haqqında məlumatı yerli mənbədən, yoxsa xarici platformada yayılan təsadüfi bir videodan əldə edir? Bu suallar artıq yalnız media istehlakı ilə bağlı deyil. Onlar milli mənsubiyyət və kollektiv yaddaş məsələsinə çevrilib.
Alqoritm bizim əvəzimizə seçim edir
Rəqəmsal dövrün əvvəlki informasiya dövrlərindən əsas fərqlərindən biri budur ki, istifadəçi qarşısına çıxan bütün məlumatları özü seçmir. Sosial media platformalarının alqoritmləri istifadəçinin əvvəlki davranışlarına əsasən onun hansı məzmunu görəcəyini müəyyənləşdirir.
İstifadəçi müəyyən mövzuda bir neçə videoya baxdıqda, həmin mövzuya yaxın məzmunların ona daha çox təqdim olunması mümkündür. Bu mexanizmin kommersiya baxımından məntiqi aydındır: platforma istifadəçini mümkün qədər uzun müddət ekranda saxlamaq istəyir. Lakin bunun sosial nəticəsi də var. İnsan zamanla eyni və ya bir-birinə yaxın fikirlərin təkrarlandığı informasiya mühitində qala bilər.
Milli kimliklə bağlı məsələlərdə bu xüsusilə həssasdır. Tarixi hadisə haqqında yanlış məlumatı bir dəfə görmək başqa məsələdir. Eyni iddianın müxtəlif hesablar, videolar və paylaşımlar vasitəsilə davamlı təkrarlanması isə tamam başqa təsir yaradır. Təkrar olunan məlumatın doğru qəbul edilməsi ehtimalı artır. Beləliklə, rəqəmsal təxribat həmişə açıq və kobud yalan formasında olmur. Bəzən məqsəd sadəcə müəyyən şübhəni uzun müddət informasiya dövriyyəsində saxlamaqdır.
Milli kimlik uğrunda mübarizənin mühüm sahələrindən biri tarixi yaddaşdır
Azərbaycanın təcrübəsi göstərir ki, rəqəmsal informasiya məkanı milli kimlik və tarixi yaddaş baxımından neytral mühit deyil. Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı uzun illər davam edən informasiya qarşıdurması bunun ən aydın nümunələrindən biridir.
2020-ci il 44 günlük Vətən müharibəsi zamanı hərbi əməliyyatlarla paralel olaraq intensiv informasiya mübarizəsi də gedirdi. Sosial şəbəkələrdə köhnə foto və videoların yeni hadisə kimi təqdim olunması, başqa ölkələrdə çəkilmiş görüntülərin münaqişə ilə əlaqələndirilməsi və təsdiqlənməmiş məlumatların sürətlə yayılması müşahidə edilirdi. Bu təcrübə göstərdi ki, müasir münaqişədə hadisənin özü qədər onun necə təqdim edilməsi də əhəmiyyətlidir.
Burada milli kimlik məsələsi birbaşa tarixi yaddaşla birləşir. Əgər bir xalqın tarixi haqqında rəqəmsal məkanda etibarlı və əlçatan məzmun azdırsa, həmin boşluğu başqalarının yaratdığı narrativlər doldura bilər. İnternetdə informasiya boşluğu uzun müddət boş qalmır.
Azərbaycanla bağlı məlumatların müxtəlif dillərdə təqdim olunması buna görə yalnız təbliğat məsələsi kimi qiymətləndirilməməlidir. Azərbaycan dilində hazırlanan keyfiyyətli material ölkə daxilində əhəmiyyətlidir, lakin beynəlxalq auditoriyaya çatmaq üçün ingilis, türk, rus və digər dillərdə faktlara əsaslanan rəqəmsal məzmun da vacibdir.
Milli kimliyə yönəlmiş manipulyasiyanın təsirli olması üçün bütöv bir tarixi saxtalaşdırmaq lazım deyil. Bəzən doğru məlumatın bir hissəsini seçmək, onu kontekstdən çıxarmaq və emosional başlıqla təqdim etmək kifayətdir. Fakt texniki olaraq doğru qala bilər, lakin onun yaratdığı təsəvvür yanlış ola bilər.
Məsələn, hər hansı tarixi hadisənin yalnız bir epizodunu göstərib hadisənin səbəblərini və ümumi kontekstini gizlətmək auditoriyada tamamilə fərqli nəticə yarada bilər. Rəqəmsal platformalarda isə istifadəçilərin böyük hissəsi uzun araşdırma deyil, qısa video, başlıq və vizual materialla qarşılaşır. Bu səbəbdən informasiya mübarizəsində “ilk görünən məlumat” ciddi üstünlük qazana bilir.
Süni intellekt dövründə “gördüm, deməli doğrudur” yanaşması artıq işləmir
Milli kimlik və informasiya təhlükəsizliyi baxımından növbəti ciddi çağırış generativ süni intellektdir. Artıq real görünən saxta fotoşəkillər, səslər və videolar hazırlamaq əvvəlki illərlə müqayisədə daha asandır. Deepfake texnologiyası siyasi liderlərin, ictimai şəxslərin və ekspertlərin heç vaxt demədiyi sözləri onların səsi və görüntüsü ilə təqdim etməyə imkan verir.
Bu vəziyyət fakt yoxlamanın xarakterini dəyişir. Bir neçə il əvvəl foto və ya video material hadisənin sübutu kimi qəbul edilirdisə, indi vizual materialın özü də yoxlanmalıdır. Qarşıdakı illərdə milli və siyasi mövzularda manipulyasiyanın ən təhlükəli formalarından birinin məhz süni şəkildə yaradılmış “sübutlar” olacağını proqnozlaşdırmaq çətin deyil.
Burada problem yalnız saxta materialın yayılması deyil. Daha təhlükəli nəticə insanların həqiqi materiallara da inamını itirməsidir. Əgər hər görüntüyə “bu, süni intellektlə hazırlanıb” demək mümkündürsə, həqiqətin özü də mübahisələndirilə bilər.
Rəqəmsal məkanda milli kimliyin qorunması dedikdə ilk növbədə zərərli məzmunun qarşısının alınması düşünülür. Lakin yalnız müdafiə mövqeyi kifayət etmir. Daha mühüm məsələ rəqabətədavamlı milli məzmun yaratmaqdır.
Gənc insanlara “milli dəyərləri qoru” demək asandır. Daha çətin məsələ həmin dəyərləri onun istifadə etdiyi platformada, qəbul etdiyi formatda və başa düşdüyü dildə təqdim etməkdir. Əgər tarixi mövzuda etibarlı material yüz səhifəlik sənəddə qalır, yanlış məlumat isə bir dəqiqəlik peşəkar videoya çevrilirsə, informasiya mübarizəsində hansı məzmunun daha geniş auditoriyaya çatacağını təxmin etmək çətin deyil.
Buna görə də milli kimliyin rəqəmsal mühitdə qorunması muzeylərin, arxivlərin və elmi tədqiqatların rəqəmsallaşdırılmasını, ekspert biliklərinin sadə və maraqlı formatlara çevrilməsini, keyfiyyətli podkastların, sənədli videoların və analitik məqalələrin hazırlanmasını tələb edir.
Burada vətəndaş cəmiyyətinin və medianın da üzərinə mühüm vəzifə düşür. Dövlət qurumlarının rəsmi məlumatı vacibdir, lakin rəqəmsal auditoriya yalnız rəsmi mənbələrlə kifayətlənmir. Müxtəlif və etibarlı ekspertlərin, tədqiqatçıların, jurnalistlərin və ictimai təşkilatların iştirakı informasiya mühitini daha dayanıqlı edir.
Rəqəmsal dövrdə milli kimlik yox olmur, lakin onun formalaşma mexanizmləri dəyişir. Bu gün milli kimlik ailədə və məktəbdə olduğu qədər telefon ekranında da formalaşır. Gəncin hansı məlumatı gördüyü, hansı dili istifadə etdiyi, hansı tarixi narrativlərlə qarşılaşdığı və həmin məlumatları nə dərəcədə yoxlaya bildiyi milli kimliyin gələcəyi baxımından əhəmiyyətlidir.
Əsas təhlükə xarici mədəniyyətlərlə qarşılaşmaq deyil. Qlobal dünyada bu, təbii prosesdir. Əsas təhlükə insanın öz tarixi və milli kimliyi haqqında məlumatı təsadüfi, manipulyativ və ya məqsədli şəkildə təhrif edilmiş mənbələrdən əldə etməsidir.
Buna görə də rəqəmsal dövrdə milli kimliyin qorunmasının ən effektiv yolu informasiya məkanından geri çəkilmək deyil, orada daha fəal və peşəkar şəkildə iştirak etməkdir. Etibarlı məlumat, keyfiyyətli milli məzmun, media savadlılığı və fakt yoxlama mədəniyyəti bu mübarizənin əsas vasitələridir. Çünki müasir dövrdə milli yaddaşın qorunduğu məkanlardan biri də artıq rəqəmsal məkandır.
Məqalə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökümət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə hazırlanmışdır. Məqalənin məzmununda əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökümət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.
Günay Hüseyn, ekspert
