İsraildə oktyabrın 27-də keçirilən parlament seçkilərinin ilkin nəticələri Benyamin Netanyahunun ölkənin siyasi həyatında mühüm mövqeyini qoruduğunu göstərir. Seçkiqabağı ictimai rəy sorğularında müxalifətin üstünlüyünə dair proqnozlar səsləndirilsə də, səslərin hesablanması fərqli siyasi mənzərə ortaya qoyub.
Oktyabrın 28-də səslərin 84,5 faizinin hesablanmasından sonra açıqlanan nəticələrə əsasən, Netanyahunun rəhbərlik etdiyi blok 54, Qadi Eyzenkotun rəhbərlik etdiyi müxalifət bloku isə 49 mandat əldə edir. Ərəb partiyalarının payına 17 mandat düşür.
Bu nəticələr hələ yekun olmasa da, Netanyahunun siyasi mövqelərini qoruduğunu və rəhbərlik etdiyi Likud partiyasının ölkənin aparıcı siyasi qüvvəsi olaraq qaldığını göstərir.
Netanyahunun seçki nəticələrini qiymətləndirərkən onun hansı siyasi şəraitdə mübarizə apardığını da nəzərə almaq lazımdır. Son üç ildə İsrail həm ciddi təhlükəsizlik çağırışları, həm də daxili siyasi qarşıdurmalarla üzləşib. 7 oktyabr 2023-cü il hadisələri, Qəzzada aparılan hərbi əməliyyatlar, İranla qarşıdurma və regional təhlükəsizlik məsələləri seçki kampaniyasının əsas mövzularını təşkil edib.
Bütün bunların fonunda Netanyahunun rəhbərlik etdiyi Likudun digər partiyaları qabaqlaması önəmli siyasi nəticədir. Görünür, İsrail cəmiyyətinin müəyyən hissəsi mövcud təhlükəsizlik şəraitində Netanyahunun siyasi kursunun davam etdirilməsinə üstünlük verir. Digər tərəfdən, seçkilərdə iştirak səviyyəsinin 77,7 faizə çatması ölkənin siyasi gələcəyi ilə bağlı ictimai marağın kifayət qədər yüksək olduğunu göstərir. Bu baxımdan, seçkilər həm hakimiyyətin davamlılığına, həm də siyasi dəyişikliklərə olan ictimai tələbatın qiymətləndirilməsi üçün mühüm göstəricidir.
İndi əsas diqqət yeni hökumətin formalaşdırılması prosesinə yönələcək. İsrailin 120 yerlik parlamentində hökumət qurmaq üçün ən azı 61 mandat tələb olunur. Netanyahu uzun illər ərzində müxtəlif siyasi qüvvələrlə koalisiya qurmaq təcrübəsinə malikdir və bu amil qarşıdakı danışıqlarda mühüm rol oynaya bilər.
Bununla belə, sağçı və dini partiyalar arasında mövcud fikir ayrılıqları koalisiya prosesini mürəkkəbləşdirir. Xüsusilə ultra-ortodoks yəhudilərin hərbi xidmətə cəlb edilməsi məsələsi uzun müddətdir siyasi müzakirələrin əsas mövzularından biridir. Netanyahu üçün hazırkı mərhələdə əsas vəzifə mövcud müttəfiqlərlə münasibətləri qorumaqla yanaşı, parlamentdə daha geniş siyasi dəstək əldə etməkdir.
Bu prosesdə kiçik partiyaların mövqeyi və onların irəli sürəcəyi şərtlər xüsusi əhəmiyyət daşıyacaq.
Müxalifətin qarşısında isə fərqli xarakterli çətinliklər dayanır. Qadi Eyzenkot və Naftali Bennett kimi siyasi fiqurlar Netanyahunun hakimiyyətinə alternativ formalaşdırmaq məqsədi ətrafında birləşsələr də, gələcək hökumətin tərkibi və siyasi prioritetləri barədə ortaq mövqeyə malik deyillər.
Xüsusilə ərəb partiyaları ilə əməkdaşlıq məsələsi müxalifət daxilində fikir ayrılıqlarını daha aydın göstərir. Seçkilərin ilkin nəticələri ərəb partiyalarının yeni parlamentdə mühüm siyasi çəkiyə sahib olduğunu nümayiş etdirir. Onların dəstəyi alternativ hökumətin formalaşdırılması baxımından əhəmiyyətli ola bilər. Lakin bəzi müxalifət liderlərinin belə əməkdaşlığa ehtiyatla yanaşması koalisiya imkanlarını məhdudlaşdırır. Burada maraqlı siyasi vəziyyət yaranır: müxalifət qüvvələrinin Netanyahuya münasibətdə ortaq mövqeyi olsa da, bu, onların vahid hökumət formalaşdırmaq məsələsində də razılığa gələcəyi anlamına gəlmir.
Mövcud siyasi mənzərə bir neçə mümkün ssenarini gündəmə gətirir. Netanyahu sağçı və dini qüvvələrlə danışıqlar apararaq yeni koalisiya formalaşdırmağa çalışa bilər. Alternativ olaraq, Eyzenkotun rəhbərliyi altında müxtəlif müxalifət partiyalarını birləşdirən hökumətin yaradılması istiqamətində təşəbbüslər mümkündür.
Daha geniş siyasi razılaşma əldə ediləcəyi təqdirdə birlik hökuməti və ya baş nazir vəzifəsinin rotasiya prinsipi əsasında bölüşdürülməsi də nəzərdən keçirilə bilər. Bununla belə, siyasi liderlər arasında mövcud ziddiyyətlər belə kompromislərin əldə olunmasını asanlaşdırmır. Koalisiya danışıqlarının nəticəsiz qalması isə növbədənkənar seçkilərin keçirilməsini yenidən gündəmə gətirə bilər. İsrailin əvvəlki illərdə də oxşar siyasi vəziyyətlərlə üzləşdiyini nəzərə alsaq, bu ehtimalı istisna etmək olmaz.
Seçkilərin nəticələri İsrailin xarici siyasətinin gələcək istiqamətləri baxımından da maraq doğurur. Netanyahu hakimiyyətini davam etdirəcəyi təqdirdə, İranla bağlı təhlükəsizlik siyasətinin, ABŞ-la strateji əməkdaşlığın və regional hərbi təhlükəsizlik məsələlərinə prioritet yanaşmanın davam edəcəyi gözlənilir. Azərbaycanla İsrail arasında mövcud strateji tərəfdaşlıq isə qarşılıqlı maraqlara əsaslandığından, siyasi proseslərin necə cərəyan etməsindən asılı olmayaraq, əsas istiqamətlər üzrə davamlılığını qoruya bilər.
İsraildə keçirilən parlament seçkiləri Netanyahunun siyasi təsir imkanlarını qoruduğunu bir daha nümayiş etdirir.
İlkin nəticələr onun rəhbərlik etdiyi siyasi qüvvələrin ölkənin siyasi həyatında mühüm yer tutmaqda davam etdiyini göstərir. Bununla yanaşı, seçkilərdən sonrakı mərhələ də ən azı seçki kampaniyasının özü qədər əhəmiyyətli olacaq. Çünki indi əsas məsələ əldə olunan mandatların hansı siyasi razılaşmalar əsasında sabit hökumətin formalaşdırılmasına imkan verəcəyidir.
Qarşıdakı koalisiya danışıqları İsrailin daxili siyasi sistemində qüvvələr nisbətini daha aydın ortaya qoyacaq. Netanyahunun siyasi təcrübəsi, müxalifətin öz daxilindəki fikir ayrılıqları və kiçik partiyaların mövqeyi bu prosesin əsas müəyyənedici amilləri olacaq. Yekun nəticədə isə İsrailin qarşısında duran başlıca vəzifə ölkənin təhlükəsizlik maraqlarını təmin etməklə yanaşı, siyasi sabitliyi və dövlət institutlarının davamlı fəaliyyətini qoruyacaq hökumətin formalaşdırılmasıdır.
Ülviyyə Zülfiqar, siyasi şərhçi
Bizim.Media
