Dünyada milyonlarla qız uşaqlığını yaşamadan gəlinliyə, ana olmağa və ailə məsuliyyətinə məcbur edilir. Onlar məktəb partası arxasında oturmalı, gələcəkləri haqqında xəyallar qurmalı olduqları yaşda təhsildən ayrılır, öz həyatları ilə bağlı qərar vermək hüququndan məhrum edilirlər. Yoxsulluq, köhnəlmiş adətlər, ailə təzyiqi və qadının rolunu yalnız evlilik və analıqla məhdudlaşdıran düşüncə tərzi bu problemin əsas səbəblərindəndir.
Erkən nikah qızların sağlamlığına, psixoloji vəziyyətinə, təhsilinə və müstəqil həyat qurmaq imkanlarına ciddi zərbə vurur. Təhsilini yarımçıq qoyan, gəliri olmayan və ailəsindən asılı vəziyyətə düşən qızın zorakılıqla üzləşdiyi halda həmin münasibətdən çıxması da çətinləşir.
UNICEF-in məlumatına görə, dünyada təxminən 640 milyon qadın və qız uşaqlıq dövründə nikaha daxil olub. Hər il təxminən 12 milyon qız 18 yaşına çatmamış ərə verilir. Bu rəqəmlərin arxasında yarımçıq qalmış təhsil, vaxtından əvvəl başlanmış analıq və itirilmiş uşaqlıq dayanır.
İranda qanun və cəmiyyət arasında qalan qızlar
İran erkən nikahın hüquqi və sosial nəticələrini göstərən nümunələrdəndir. İran Mülki Məcəlləsinin 1041-ci maddəsinə əsasən, qızlar üçün nikah yaşı 13, oğlanlar üçün 15 yaşdır. Müəyyən şərtlərlə daha aşağı yaşda nikaha da icazə verilir. BMT-nin İnsan Hüquqları Şurasına təqdim edilmiş 2025-ci il hesabatında İranın rəsmi statistikasına istinadən bildirilir ki, 2021–2022-ci illərdə 15 yaşdan aşağı 26 974 qızın nikahı qeydə alınıb.
Eyni yaş qrupunda oğlanlar üzrə bu rəqəm cəmi 15 olub. Həmin dövrdə 15–19 yaşlı qızlar və qadınlar arasında 138 151, oğlanlar və kişilər arasında isə 23 138 nikah qeydə alınıb. Bundan başqa, 15 yaşdan aşağı analarda 1 392 doğuş baş verib. Bu göstəricilər problemin qızlara daha ağır təsir etdiyini ortaya qoyur.
İranda qızların təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqları üzə çıxaran ən sarsıdıcı hadisələrdən biri 14 yaşlı Romina Əşrəfinin qətlə yetirilməsi idi. 2020-ci ildə özündən xeyli yaşlı bir kişi ilə evdən qaçan Romina tutulduqdan sonra atasının yanına qaytarılmaq istəmədiyini və evə qayıdacağı təqdirdə həyatının təhlükədə ola biləcəyini bildirmişdi. Buna baxmayaraq, ailəsinə təhvil verilmiş və mayın 21-də atası tərəfindən öldürülmüşdü.
Bu faciə göstərdi ki, ailə nüfuzu və yanlış anlaşılmış “namus” anlayışı uşağın yaşamaq hüququndan üstün tutula bilməz.
Əfqanıstanda təhsildən məhrum edilən nəsil
Əfqanıstanda erkən nikah problemi uzunmüddətli münaqişələr, yoxsulluq və qızların təhsil hüququnun məhdudlaşdırılması ilə sıx bağlıdır. UNICEF-in 2022–2023-cü illər üzrə araşdırmasına əsaslanan 2026-cı il məlumatına görə, 20–24 yaşlı qadınların 28,7 faizi 18 yaşına çatmamış nikaha daxil olub. Bəzi bölgələrdə göstəricinin hər iki qızdan birinə çatdığı bildirilir.
UNICEF-in 2026-cı ilin avqustunda yaydığı məlumata əsasən, 2021-ci ildən etibarən 2,6 milyondan çox qız orta təhsildən məhrum edilib. Qızların altıncı sinifdən sonra təhsil almasına qoyulan qadağalar onların gələcək imkanlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdırır. Əvvəlki Əfqanıstan Mülki Məcəlləsində qızlar üçün nikah yaşı 16, oğlanlar üçün 18 müəyyən edilmişdi. Atanın və ya məhkəmənin icazəsi ilə qızların 15 yaşında nikaha daxil olmasına imkan verilirdi. Taliban hakimiyyəti dövründə isə nikah yaşının tətbiqi ilə bağlı hüquqi vəziyyət qeyri-müəyyəndir.
Yaxın Şərqdə yoxsulluq və münaqişənin qurbanları
Yaxın Şərq ölkələrinin hamısında vəziyyət eyni deyil. Bununla belə, Yəmən, İraq və Suriyanın bəzi bölgələrində münaqişə, yoxsulluq, məcburi köçkünlük və gender bərabərsizliyi erkən nikah riskini artırır. UNFPA-nın məlumatına görə, uşaqlıq dövründə nikaha daxil olmuş qadın və qızların təxminən 37 milyonu Yaxın Şərq və Şimali Afrika regionunda yaşayır. Yəməndə 13 yaşında evləndirilməyə məcbur edilmiş Ayşənin hekayəsi problemin insan talelərində necə iz buraxdığını göstərir.
UNFPA-nın məlumatına görə, 15–19 yaşlı qızlarda hamiləlik və doğuşla əlaqəli ağırlaşmalar ölümün əsas səbəblərindən biridir.
Azərbaycan bu xülyalara yol verməməlidir
İran, Əfqanıstan və Ərəb ölkələrindəki vəziyyət Azərbaycanla eyniləşdirilə bilməz. Ölkələrin qanunları, ictimai şəraiti və problemlərin miqyası fərqlidir. Lakin bu nümunələr qızların hüquqlarını məhdudlaşdıran, onların həyatını öz əvəzinə müəyyənləşdirməyə çalışan düşüncə tərzinin nə qədər təhlükəli olduğunu göstərir.
Narahatlıq doğuran məqam bu cür yanaşmaların Azərbaycanda da yayılmasına və cəmiyyətə qəbul etdirilməsinə yönələn cəhdlərdir.
Xaricdən gələn radikal dini çağırışlarla insanlara təsir göstərilməsi və cəmiyyətdə qarşıdurma yaradılması cəhdləri diqqətdən kənarda qalmamalıdır.
Bəzi ideoloji şəbəkələr dini dəyərlərdən istifadə edərək insanları qanunlara qarşı çıxmağa və qadınların hüquqlarını məhdudlaşdıran qaydaları qəbul etməyə yönəldirlər. Dini şüarlar altında insanları manipulyasiya etmək və cəmiyyətdə qarşıdurma yaratmaq ciddi narahatlıq doğurur. Bu təsir xüsusilə uşaqların və gənclərin dünyagörüşünün formalaşdığı dövrdə təhlükəli nəticələr yarada bilər.
Qızların erkən yaşdan sərt dini qaydaların təsiri altına salınması, geyimlərinin onların iradəsindən asılı olmayaraq müəyyənləşdirilməsi, təhsilin ikinci plana keçirilməsi onların gələcəyini məhdudlaşdırır.
Biz Azərbaycanın Əfqanıstanda, İranda və Yəməndə müşahidə olunan hüquq məhdudiyyətlərinin, azyaşlı qızların məcburi nikahlara sürüklənməsinin və təhsildən kənarlaşdırılmasının hökm sürdüyü bir mühitə çevrilməsinə imkan verməməliyik. Hər birimizin əsas vəzifəsi dini inancla radikal ideoloji təbliğatı bir-birindən fərqləndirmək, xaricdən yönələn mümkün manipulyasiya cəhdlərinə qarşı cəmiyyətdə hüquqi və ictimai maarifləndirməni gücləndirməkdir.
Çünki məsələ yalnız çadra, erkən nikah və ya ayrı-ayrı dini çağırışlarla məhdudlaşmır.
Söhbət Azərbaycan cəmiyyətinin dünyəvi hüquq sisteminin, qızların gələcəyinin və hər bir vətəndaşın azad seçim imkanının qorunmasından gedir.
Xaricdən gələn ideoloji təsirlər ölkə daxilində qarşıdurma yaratmaq və qanunlara inamı zəiflətmək üçün istifadə edilərsə, buna qarşı ən sağlam müdafiə hüquqi savadlılıq və ölkənin qərarlarına hörmətdir.
Alçina Amilqızı, Bizim.Media
