Müasir dünya yeni və təhlükəli bir mərhələdən keçir. Münaqişələr, lokal və regional müharibələr artıq təkcə ayrı-ayrı ölkələrin problemi deyil – qlobal sabitliyi və təhlükəsizliyi sarsıdan əsas faktor kimi çıxış edir. Beynəlxalq hüququn selektiv tətbiqi, böyük güclərin maraq toqquşmaları və siyasi ikili standartlar nəticəsində müharibələr uzanır, sülh isə getdikcə daha uzaq perspektivə çevrilir.
Bu gün planetin müxtəlif nöqtələrində davam edən proseslər göstərir ki, münaqişələrin həlli mexanizmləri faktiki olaraq iflic vəziyyətindədir.
Uzanan münaqişələr, bitməyən qeyri-müəyyənlik
Artıq dörd ildən çoxdur ki, Rusiya ilə Ukrayna arasında müharibə davam edir. Müharibənin ilk günlərində qısa müddətdə, hətta üç günə yekunlaşacağı proqnozlaşdırılsa da, bu ssenari özünü doğrultmadı. Əksinə, proses uzandıqca daha da mürəkkəbləşdi. Minlərlə insan həyatını itirdi, şəhərlər dağıdıldı, infrastruktur məhv edildi, iqtisadiyyat ağır zərbələr aldı.
Bu müharibə təkcə iki ölkə arasında qarşıdurma deyil, həm də geosiyasi maraqların toqquşduğu böyük bir platformaya çevrilib. Bu səbəbdən də sülh danışıqları real nəticə vermək əvəzinə daha çox siyasi alət kimi istifadə olunur. Bu isə bir daha göstərir ki, müharibənin taleyi yalnız cəbhə xəttində deyil, eyni zamanda böyük güclərin siyasi kabinetlərində müəyyən olunur.
İran müharibəsi – Savaş bitdi, yoxsa yenidən alovlanacaq?
Eyni mənzərəni Yaxın Şərqdə də müşahidə edirik. İranla ABŞ və İsrail arasında baş verən qarşıdurmanın qısa müddətdə bitəcəyi gözlənilirdi. Lakin müharibə 40 gün davam etdi və təkcə regiona deyil, bütün dünyaya təsir göstərdi.
Xüsusilə də Hörmüz boğazının bağlanması dünyanın bir çox ölkələrində enerji böhranının yaranmasına səbəb oldu. Enerji bazarındakı dalğalanmalar qlobal iqtisadiyyatı da qeyri-müəyyənliyə sürüklədi.
Doğrudur, dünən atəşkəslə bağlı ilkin razılaşma əldə olundu. Amma tərəflər yenə də bir-birilərinə qarşı təhdid və ittihamlara davam edirlər. Bu cür etimadsızlıq mühitində sülh danışıqlarının real nəticə verib-verməyəcəyi təbii ki, sual altındadır.
Münaqişələrin ortaq xüsusiyyəti: nəticəsizlik
Göründüyü kimi, bu gün müharibələri birləşdirən əsas xüsusiyyət onların nəticəsizliyidir. Müharibələr ya dondurulmuş münaqişəyə çevrilir, ya da tərəflər arasında “yarımçıq razılaşmalar”la yekunlaşır. Nəticədə isə nə tam sülh olur, nə də qəti qələbə.
Koreya yarımadası, Yaxın Şərq, Əfqanıstan, Vyetnam – bu siyahını uzatmaq mümkündür. Bütün bu münaqişələrdə ortaq məqam odur ki, yekun nəticə, mütləq qalib yoxdur. Müharibə formal olaraq bitsə belə, problem qalır və yeni qarşıdurmalar üçün zəmin yaradır.
Məhz bu kontekstdə Azərbaycanın təcrübəsi tamamilə fərqli və unikal model kimi önə çıxır.
Azərbaycan nümunəsi: 44 gündə yazılan tarix
2020-ci ildə baş verən Vətən müharibəsi müasir hərb və siyasət tarixində yeni bir səhifə açdı. Azərbaycan Ordusu Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi altında cəmi 44 gün ərzində 30 ilə yaxın işğal altında qalan torpaqlarının böyük hissəsini azad etdi və Ermənistanı kapitulyasiyaya məcbur etdi.
Bu qələbə təsadüfi deyildi və yalnız hərbi faktorla izah oluna bilməz. Burada bir neçə mühüm amil həlledici rol oynadı.
Azərbaycan əsgərinin qəhrəmanlığı və rəşadəti bu Zəfərin əsas sütunlarından biri idi. Döyüş meydanında göstərilən fədakarlıq, yüksək döyüş ruhu və peşəkarlıq əməliyyatların uğurla icra olunmasını təmin etdi.
Lakin bu qələbənin arxasında dayanan əsas faktor strateji, qətiyyətli liderlik idi.
Liderlik faktoru: İlham Əliyev fenomeni
Prezident İlham Əliyev münaqişənin həllində uzun illər ərzində sistemli və məqsədyönlü siyasət həyata keçirdi. Bu siyasət üç əsas istiqaməti əhatə edirdi: diplomatik fəaliyyət, iqtisadi inkişaf və hərbi potensialın artırılması.
Azərbaycan beynəlxalq arenada daim öz haqlı mövqeyini müdafiə edir, BMT qətnamələrinin icrasını tələb edir, eyni zamanda ordu quruculuğunu gücləndirirdi. Bu paralel yanaşma nəticə etibarilə vahid strategiyanın formalaşmasına gətirib çıxardı.
Ən vacib məqam isə qətiyyət idi. Münaqişənin hərbi yolla həllinin qaçılmaz olduğu anda siyasi iradə tərəddüd etmədi. Bu, tarixi qərar idi və nəticəsi də tarixi oldu.
Suverenliyin tam bərpası
2023-cü ildə həyata keçirilən antiterror əməliyyatı Azərbaycanın qələbəsini tam və mütləq mərhələyə çatdırdı. Bir gündən də az müddət ərzində Qarabağda qalan qanunsuz silahlı birləşmələr tərksilah edildi və separatçı rejim özünü buraxmaq məcburiyyətində qaldı.
Bu, müasir tarixdə nadir hallarda rast gəlinən hadisədir. Çünki əksər münaqişələrdə problem uzun illər davam edir və tam həll olunmur. Azərbaycan isə həm hərbi, həm də siyasi müstəvidə yekun nəticə əldə etdi.
Prezident İlham Əliyev də fevralın 25-də Xocavənd şəhər sakinləri ilə görüşdə bu məqamı xüsusi vurğulamışdı:
“Bu gün dövlətimiz güclüdür, ordumuz güclüdür və xalqımız bu illər ərzində artıq bütün dünyaya öz böyüklüyünü göstərmişdir. Son 80 il ərzində Azərbaycan qədər belə tam və mütləq qələbə qazanan ikinci ölkə olmamışdır”.
Mütləq qələbənin formulu
Azərbaycanın əldə etdiyi nəticəni “mütləq qələbə” adlandırmaq üçün kifayət qədər əsas var. Bu qələbə yalnız ərazilərin azad olunması ilə məhdudlaşmadı. Eyni zamanda beynəlxalq səviyyədə də qəbul olundu və siyasi razılaşmalarla möhkəmləndirildi.
Bu modelin əsas elementləri isə aydındır: Güclü və qətiyyətli liderlik, milli maraqlara əsaslanan ardıcıl siyasət, diplomatiya və hərbi gücün paralel tətbiqi, xalq–ordu birliyi.
Məhz bu amillərin vəhdəti nəticəsində Azərbaycan uzun illər davam edən münaqişəni qısa müddətdə və qəti şəkildə həll edə bildi.
Tarix yazan liderlik
Müasir dünyada müharibələr bitmir, uzanır. Sülh isə çox zaman kompromislərin, güzəştlərin və böyük güclərin diktə etdiyi şərtlərin nəticəsi olur.
Azərbaycanın təcrübəsi isə fərqli yanaşmanı sübut etdi: əgər güclü liderlik, strateji baxış və milli birlik varsa, münaqişəni yalnız dayandırmaq yox, tam həll etmək də mümkündür.
Bu baxımdan Azərbaycan modeli sadəcə bir qələbə hekayəsi deyil, müasir geosiyasət üçün praktiki dərsdir.
Bizim.Media-nın analitik qrupu
