Görkəmli alim və gözəl ziyalı Təyyar Qurbanov təhsil və elm haqqında olduqca gözəl konsepsiya hazırlayıb. Aktual olduğunu nəzərə alıb bu konsepsiyanı Moderator.az oxucularına təqdim edirik:
HÆYAT – s É™ n m É™ n É™ mÉ™ q s É™ d l É™ v e r i l m i s É™ n
v É™ b i r
d É™ f É™
Təhsil və elm – ölkənin, xalqın taleyidir.
Təsilin və elmin inikişafı, tərəqqisi – ümumxalq problemdir. Bu taleyüklü problemin
müzakirəsi məmur kabinetlərində yox, yalnız
və yalnız ümumxalq miqyasında aparılmalıdır. Təhsil və elm sahəsində sözünü demiş
müasir təfəkkürlü insanların, peşəkarların, alimlərin fikirləri səslənməlidir, öyrənilməlidir
və ümumxalq yekun qərar xətm olunmalıdır.
Dünya təcrübəsini, gördüklərimi çoxsaylı
səfərlərimdə şərqi və mərkəzi Avropa ölkələrində
və bildiyim analitik baxışları nəzərə alaraq, Azərbaycanda təhsil və elm fəlsəfəsinin
bu yeni fundamental konsepsiyası köhnə sterotipləri tamamilə dağıdacaq.
Keyfiyyətli təhsilsiz tərəqqi elm yoxdur,
Tərəqqi elmsiz keyfiyyətli təhsil yoxdur.
Ölməz Səməd Vurğunun
qızıl kəlamı bu fəlsəfənin zinətidir:
«… Ayrılarmı könül candan?...»
Azərbaycanda təhsil naziri kürsüsünə oturanlar
aparıblar islahatlar, lakin nəticəsiz. İslahatlara vəsaitlər sərf edilib. Nəticəsiz.
Kim, kimlər məsuliyyət daşıyıb?
2010-2014-cü illər ərzində orta məktəb
məzunların və abituriyentlərin bilik potensialı ilbəil aşağı enir /M.Abbaszadə/.
2013-cü ildə ölkədə orta məktəbi bitirib
96.000, ali təhsil müəssisələrinə sənəd verilib 54.000, qəbul olunub 24.000. Çoxlu
yerlər vakant qalıb. 2014-cü ildə bu vəziyyət təkrarlanıb /M.Abbaszadə/. Bu mənəvi,
psixoloji, metodoloji durum ciddi araşdırılmalıdır.
2014-cü ildə Azərbaycanın maliyyə hesabına xaricdə təhsilini bitirib 3.000 (üç minə) yaxın
gənclərimiz. Onların əksəriyyəti vətənə dönməyib /M.Cabbarov, 05.09.2014, ANS/.
Bu xəyanət fərariliyə bərabərdir. Vətənə qayıtmayanların hər biri dövlətin vəsaitini
ödəsin və vətəndaşlıqdan məhrum olunsun. Mexanizm hazırlansın.
Bildirirəm ki, Azərbaycanda özəl ali təhsil
müəssisÉ™si olan «XÆZÆR» universiteti /tÉ™sisçisi - professor Hamlet Ä°saxanlı/ fÉ™aliyyÉ™tÉ™
başlayıb 1990-cı illərdə. Qısa müddətdə
«XÆZÆR» şöhrÉ™t qazanıb vÉ™ diplomları dünyada tanınır. MüqayisÉ™ edÉ™k: AzÉ™rbaycan
Tibb Universiteti – dövlət ali təhsil müəssisəsidir.
Fəaliyyətə başlayıb uzaq keçmişdə 1919-cu ildə və bu gün 100 ilə yaxın olsa da yaşı,
hələ diplomları MDB xaricində tanınmır. Düşünməyə
dəyər.
Azərbaycanda təhsil və elm sisteminə örnək
ola bilÉ™r qonÅŸumuz BirləşmiÅŸ ÆrÉ™b Æmirliyi – Dubay. 1964-cü ilÉ™ kimi Dubay É™halisinin
əksəriyyəti savadsız, səfalət içində, səhrayi-kəbirdə çadırlarda yaşayırdılar. Dövlətləri
– dəvə və uzunqulaq idi. 1964-cü ildə ölkədə neft kəşf olunduqdan sonra bu məkan
günbəgün çiçəklənir. Son 50 il ərzində Dubay
təsil sisteminin inkişafı bu gün Avropa standartlarına cavab verir və diplomları
dünyada tanınır. Təsil yerli əhali üçün pulsuzdur. Bundan əlavə, hər vətəndaşın
hüququ var istədiyi xarici ölkədə təhsil alsın və dövlət onun ödənişini təmin edir.
Bundan da əlavə, Dubay öz sərt iqliminə baxmayaraq, taxıl ixrac edir. Düşünməyə
dəyər.
Dünya təcrübəsi göstərir ki, yalnız və
yalnız keyfiyyətli təhsil və tərəqqi elm ölkənin əsas zinətidir, t ə b i
i s É™ r v É™ t l É™ r i s É™
b É™ z É™ y i d i r.
Müstəqil Azərbaycanda təhsilin və elmin inkişafı naminə
inqilabı islahatlar aparılmalıdır. Öncə müasir dünya
tÉ™rcübÉ™sinÉ™ É™saslanaraq AzÉ™rbaycanda yeni nazirlik yaranmalıdır – bu TÆHSÄ°L vÉ™ ELM
nazirliyidir. Müasir nazirliyin rəhbər ştatı: nazir – 1; müavinlər təhsil üzrə
– 1 və elm üzrə – 1. Yeni nazirliyin rəhbəri təhsil və elm sahəsində sözünü demiş sənəd sahibi, ali şəxsiyyət və kamil
insan olmalıdır. Bu nazirlik Azərbaycanın təhsil və elm sistemini vahid yumruqda
birləşdirəcək, irəliyə doğru gedəcək, nəticələr xeyirli olacaq. Demokratiyaya yeni
üfüqlər açılacaq.
Azərbaycanda orta məktəblərdə mövcud olan
tədris ilinin sonu /01.iyun/ və təhsilin
müddəti /11il/ dəyişilməz qalmağı məqsədyönlü sayılsın və yeni problemlər… yaranmasın.
Dünyanın sivill ölkələrində təhsil müddəti 11-13 il arasındadır. Təhsilin keyfiyyəti
məktəbə get-gəlməklə bağlı deyil!
Azərbaycanın əyalətlərində təhsilin sovet
dövründən köhnəlmiş problemlərinə – yəni hələ də yaşayan yararsız orta məktəblərin
durumu, zəif maddi-texniki bazası, illərlə davam edən müəllimlərin defisiti və sairlərinə
bu gün müasir baxış olmalıdır. Bu nədir?
Müasir dünya təcrübəsinə əsaslanaraq məqsədyönlü hesab edilsin bizim əyalətlərdə
mərkəzləşmiş yeni məktəblərin ərazilər üzrə yaradılması /yeni məktəblərin tikintisinə
ehtiyac olmayacaq/. Bu formatda olan məktəblərə uşaqları gündə xüsusi avtobus /dövlət
hesabına/ müəyyən olunmuş ünvanlardan aparır və gətirir. Bu üsul əyalətlə paytaxtın
təhsilində olan boşluqları ləğv edir və bütün problemlər xətm olunur.
Keyfiyyətli
təhsilin əsas amilləri – müəllimlər ordusunun fədakarlığı, fənn profilləri və
texnologiyaları üzrə savadı, mütəmadi təmkilləşdirilməsi, ləyaqətli əmək haqqı,
əlləri gödək və dilləri uzun olması, şagirdlərin bilik səviyyəsi.
Azərbaycanda təhsil və elm sisteminin kadr
siyasətində islahatlar dünya təcrübəsinə əsaslanmalıdır. İşləməlidir dünyavi, ədalətli,
vahid düstur:
ÅžÆXSÄ°YYÆT + PEÅžÆKAR
Təhsil və elm
sisteminin rəhbərlərinin köhnəlmiş imza+möhür yolu ilə təyinatları ləğv edilsin.
Rəhbərlər yalnız və yalnız təhsil və elm
müəssisələrinin əməkdaşları tərəfindən seçilsinlər 5 /beş/ il müddətinə və
2 /iki/ müddətdən artıq olmasınlar. Bu mexanizm işlədiyi halda 20 ildən artıq rektor
kürsüsündə oturanlar ordusu olmaz. Bu «sərkərdələr» ordusundan bir misal: cənab
Æ.ÆMÄ°RASLANOV 20 ildÉ™n artıqdır ATU-nin rektorudur. Bu uzun illÉ™r É™rzindÉ™ mÉ™mur
olub köhnəlmiş naftalin, universitet isə – ailəvi, qohumlar hörümçək toru. Universitetdə
ailə və şəxsi maraqlarını da unutmayır və bu gün başqaları ilə birlikdə vəzifə xəstəliyinə
də düçar olublar. Yaxşı olardı onlar geniş auditoriya qarşısında nümunəvi və ya
problemli mühazirələr oxusunlar. Bu mənəvi, psixoloji əxlaqi dəyərlərlə gənclərə
örnək olsunlar.
AzÉ™rbaycana mÉ™rhum HeydÉ™r Æliyev rÉ™hbÉ™rlik
etdiyi sovetlər dövründə məmurların qohumluq əməkdaşlığı haqlı olaraq qadağan olunmuşdur!
Ulu öndərin bu tarixi, ədalətli ənənəsinə sədaqətli olmağımıza bu gün müstəqil Azərbaycanın
tərəqqi inkişafı naminə zəruriyyət çox böyükdür.
Şöbə, laboratoriya, kafedra rəhbərlərinin
seçilməsi üçün sovet dövründən miras qalan formatın fatihəsi verilsin. Bunların
seçilmələri üçün dünyavi və ədalətli göstəricilər əsasında yeni mexanizm hazırlansın
və yerli idarəçilik sistemi nəhayət canlansın. Zamanın tələbidir.
Kiçik ölkə olan Azərbaycanda 60-a yaxın
ali təhsil müəssisələri /dövlət, özəl/ fəaliyyət göstərir. Bunlar hansı məssəbə
xidmət edirlər? Məzunları kimlərə lazımdır? Misal: ATU –hər il məzunu 1000.
Dövlət ali təhsil müəssisələrində təftiş
aparılması, 50% müəssisələrin və 50% tələbələrin qəbulunu 2-3 ilə azaltmağı və təhsilin
yerli əhali üçün pulsuz edilməsi bəyənilsin.
ÖzÉ™l ali tÉ™hsil sistemindÉ™ isÉ™ «XÆZÆR»
vÉ™ «QÆRB» universitetlÉ™rinin standartlarına cavab verÉ™nlÉ™r fÉ™aliyyÉ™t göstÉ™rsinlÉ™r.
Müəllimlərin,
həikmlərin, hüquqşünasların və s. mütəxəssislərin təkmilləşdirilməsi, ixtisaslaşdırılması
ciddi araşdırılmalıdır və müasir standartlara cavab verən mexanizm hazırlanmalıdır.
Ali təhsil müəssisələrində problemli mühazirələrin oxunması zamanın tələbidir. Bu
yol dünya təhsil sisteminə inteqrasiyanın modern üsuludur və dinləyicilər alqışlayır.
Rusiyaya və Ukraynaya mühazirə oxumağa dəvət olunuram son 10 il ərzində və bu qoç
meydanında yaxşı – yamanın ədalətli qiymətləndirilməsinin, mükafatlandırılmasının
canlı şahidiyəm.
Ali təhsil müəssisələrində dərsliklərin
dərc edilməsi peşəkarların ciddi nəzarətində olsun.
Təhsil sistemində elmi-strateji araşdırma
mərkəzinin yaradılması labüd sayılsın. Bu mərkəzlərdə marketinq və menecer ştatları
olsun. Zamanın tələbidir.
TÆHSÄ°L VÆ ELM BÄ°R ZÆNCÄ°RÄ°N QOLBAÄžIDIR
Azərbaycanda keyiffətli
təhsilin hədəfi olmalıdır elmin tərəqqi inkişafı və dünyaya inteqrasiyası. Bu gün
Azərbaycanda mövcud olan Milli Elmlər Akademiyasında sistem və struktur cəhətdən
köklü islahatlar aparılmalıdır. Çünki Akademiya dönüb elmi tədqiqat aparan institutların
şəbəkəsinə və bu elm ocağının üzvləri sırasında bir istedadlı gənc alim yoxdur.
İstetdadlı, işgüzar gənclərimiz isə çoxdur. Akademiya əməkdaşlarının axını davam
edir. Elmi tədqiqat institutlarının məhsulundan iqtisadiyyatımız hələ bəhrələnmir
və təklifləri təfəkkür bazarında yoxdur. Göstərilənlərin ucbatından 100 ilə yaxın yaşı olan Milli Elmlər Akademiyasında bir NOBEL
mükafatı laureatı olmayıb, Qərbin elmi ədəbiyyatında sitat olunmuruq, Avropa və
Beynəlxalq qrantların sahibi – sahibləri deyilik. Qərbin akademiyaları alimlərin
elmi mərkəzidir, cəmiyyətidir. Bu ocaqlarda elmin yenilikləri təhlil edilir, gələcək
qədəmlər müəyyənləşdirilir, elmə tövhə verən şəxslərə qiymət verilir və heç kimin siyasi baxışı, məmur olması və s. nəzərə alınmır. Dünyada akademiyaların
və elmi birliklərin üzvləri üzvülük haqları ödəyirlər. Azərbaycan akademiyasında
imtiyazlar hökm sürür. Bizdə imtiyazlar ləğv olunsa, onda işləmək istəyən fədəkarlar
ordusu yaranar. Azərbaycanda yeni müasir
akademiyanın yaradılması zərurətdən doğur və bununla hesablaşmaq labüddür. Bu istiqamətdə
«XÆZÆR» universitetinin tÉ™sisçisi, professor Hamlet Ä°saxanlının ideyasını sÉ™mimi
alqışlayıram /New Baku post, 19.01.2013/.
Mühəmməd eşqi ilə yanmasa ürək,
EÅŸqin
çəmənində açılmaz çiçək.
Nizami
Gəncəvi
Müstəqil Azərbaycanda elmlər doktorlarının
sayı qısa bir zamanda /23 il/ 2000 /iki min/ rəqəmi ötüb. Bu rəqəm sovet dövründə
/yəni 70 ildə/ olan elmlər doktorlarının sayından artıqdır. Çünki tez-tez elmlər
doktoru olurlar çox gənc yaşında (32-34 yaşda) və ya bir ayağı gorda, digəri yerdədir (70-80 yaşda). Bu faciənin ucbatından bugünki
elmlər doktorları adlanan orduda kəmiyyət keyfiyyətə keçmir. Bu faciəli siyasət
bizim təhsili və elmi uçuruma aparan yoldur. Fəlsəfənin bu qanunu isbat olunmazdır.
Doktorluq dissertasiyalarının təqdimatı,
müdafiəsi, təsdiqi yalnız elmi şurada xətm
olunsun və dünya təcrübəsinə əsaslansın. Bu halda kəmiyyət keyfiyyətə keçəcək.
Elmlər doktorlarına şərəfli adları – professor
və respublikanın əməkdar müəllimi, həkimi, hüquqşünası və s. bürokratik əngəllərsiz
və şərəflə verilməsi bəyənilsin. Bu sahədə sivill ölkələrə qoşulaq. Zaman yetişib.
Dünya təcrübəsinə əsaslanaraq professor
hüquqi və sosial cəhətdən müdafiə olunmalıdır – bu mənzil, ləyaqətli əmək haqqı
və təqaüdü, tibbi sığorta və s.
Azərbaycanda bu gün professorun və dövlət
məmurunun /hələ tam aşağı təbəqəsi ilə müqayisədə/ əmək haqqının və təqaüdünün həcmində
yaşanır böyük disproporsiya. Bu ədalətsizlik aradan götürülməlidir. Problemin həlli
yolu – məmurların əmək haqlarıının 50% azaldılması hesabına.
Azərbaycan elmi təəssüflər olsun ki, hələ
xarici texnologiyaların və innovasiyaların istehlakçılar cəmiyyətidir, daha doğrusu
əsiridir. Haçan istehsalçılar sırasında olsaq, onda bizim elm dünyamızda inqilabi
dönüş başlanacaq. Azərbaycanda investisiya və innovasiya, qlobal layihə və kapital,
təfəkkür potensalın əmək bazarında tələbatı, təklifi və s. inkişaf edəcək.
Azərbaycan
alimlərinin Avropa və Beynəlxalq elmi konqreslərində işlərinin çap olunması, oral
prezentasiyası və müəllif ingilis dilini bildiyi halda ezamiyyət xərclərini dövlət
ödəməlidir. Bu tərəqqiyə stimuldur.
Azərbaycanda
alimlərin monoqrafik əsərlərinin nəşrinə ekspert rəyi 3 /üç/ dünyəvi tələblərə əsaslanmalıdır:
yenilik; iqtisadi əhəmiyyət; təfəkkür bazarında tələbat. Ekspert rəyi profili üzrə
elmi şurada təsdiq olunmalıdır. Göstəricilərə cavab verən monoqrafiyaların nəşr
ödənişlərini dövlət təmin etməlidir. Mexanizm hazırlansın. Monoqrafiyaların nəşri
fərdi şəkildə qəti qadağan olunsun! Şəxsi vəsaitlərinə şer kitabçalarını çap
etsinlər…
Qrantların
ayrılmasında dünya təcrübəsinə əsaslanaraq üstünlük verilsin gənc /35 yaşa kimi/
tədqiqatçıların elmi layihələrinə.
Elmi-tədqiqat
ocaqlarında dünya təcrübəsinə əsaslanaraq
fəaliyyət göstərməlidirlər strateji araşdırma mərkəzləri. Bu mərkəzlərdə marketinq
və menecer ştatları olmalıdır.
Azərbaycanda
elmi dərəcənin və elmi adın verilməsi dünya təcrübəsinə əsaslanan və bu mexanizm
işləyən halda Ali Atestasiya Komissiyası /AAK/ təbii məhv olub, ləğv edilir. Bu
miras olan dəftərxana /yəni AAK/ yadigar qalıb sovet dövründən. MDB məkanından kənarda
bu imperativ, bürokratik, xorezmatik, neqativ yuva – AAK yoxdur. Məqsədyönlü sayılsın
AAK-nın tarixi «hədiyyə» kimi tarixi təhvili Azərbaycanın tarix arxivinə. Zaman
yetiÅŸib.
Nəhayət.
Çoxları deyir ki, Milli Elmlər Akademiyasının və Elmi Tədqiqat İnstitutlarının rəhbərləri,
bəzi əməkdaşları yaşlı nəsildir. Bu subyektiv mövqedir. Nə üçün? Alim üçün yaş statistikadır.
Alimin yaşlı-cavanı yoxdur,
Alimin
yaxşı-yamanı çoxdur.
Alimin əsas meyarları - elmi mövqeyi, elmi əsərləri, elmi dünyasında
cəlalı, izzəti və sağlamlığı. Bunlara cavab verən alimlər qızıl fond ordusudur,
xalqın tacıdır və parlaq ulduzudur. Onlar çalışmalıdırlar! Bu meyarlara cavab verən
alimlərin yubileyləri /ad günləri yox/ təntənəli şəkildə keçirilsin və gənclərimizə
örnək olsun. Mexanizm hazırlansın. Bu kateqoriyadan olan məhsuldar professorların
aylıq əmək haqqı bəhrəsiz professorlardan 3 /üç/ dəfə fərqlənsin. Mexanizm hazırlansın.
Azərbaycanda təhsilin və elmin tərəqqi inkişafı naminə göstərilən
müasir islahatları ağrısız həyata keçirilməyi 2-3 il ərzində məqsədə uyğun hesab
edilsin.
Azərbaycanda təhsilin və elmin bu yeni
və müasir fəlsəfəsinin siyasəti hədəfə çatan halda istedadlı, zəhmətkeş, qədim xalqımızı
və ölkəmizi yalnız bayraqlarla tanıtmağa zərurət olmayacaq.
Təhsili
və elmi olan məmləkət,
Dünyada
qazanar şan ilə şöhrət.
Yalnız və yalnız
keyfiyyətli təhsil və tərəqqi elm Azərbaycanın şəfqəti gələcəyidir.
Azərbaycanda təhsilin və elmin inkişafı
naminə bu müasir konsepsiya dünya təcrübəsinə əsaslanır və ondan bəhrələnsələr bizim
təhsil və akademiya sistemimizin yeni rəhbərləri, yalnız və yalnız ölkəmiz tərəqqiyə
irəli gedəcək. Bunun üçün labüddür siyasi iradə və müasir sağlam təfəkkür.
Mən keçmişimlə yaşamıram, gələcəyimə nikbin
baxıram.
İmandır – bugünkü varlığım,
İnamdır – sabahkı ümidim.
P.S. Bu müasir konsepsiyanı
təhsil və elm haqqında hər qəzet nəşr edə bilər. Yalnız müəllifə istinad etmək şərtilə.
Təbabət
professoru,
Təyyar
Qurbanov.
Tel.mobil
– 050 /349 63 85.
15.09.2014.
