TürkiyÉ™nin nÉ™qliyyat naziri Binali Yıldırım “Kanal Ä°stanbulâ€x9d layihÉ™sinin yenidÉ™n müzakirÉ™ olunacağınıxa0 vÉ™ proyektdÉ™ köklü dÉ™yiÅŸikliklÉ™r aparılacağını bildirib.
Strateq.az-ın məlumatına görə, nazir bunun səbəbini kanal marşrutunun keçəcəyi ərazilərinxa0geoloji problemlərixa0vəxa0tarixi sahələr üzərində yerləşməsiyləxa0əsaslandırıb və mütəxəssislərin məsləhətini nəzərə aldıqdan sonra proyekt hazırlığına yenidən başlanacağını deyib.xa0Yəni əvvəlki layihənin üzərindən tamamilə qara bir xətt çəkib.
Xatırladaq ki, “Kanal Ä°stanbulâ€x9d bu zamana qÉ™dÉ™r AKP hakimiyyÉ™tinin É™lindÉ™ É™sas tÉ™bliÄŸat vasitÉ™sinÉ™ çevrilmiÅŸ,xa0“əsrin proyektiâ€x9dxa0kimi ictimai rÉ™yÉ™ tÉ™qdim olunmuÅŸdu. Halbuki, bir çox mütÉ™xÉ™ssislÉ™r hÉ™lÉ™ proyekt ortaya atılan gündÉ™n bÉ™ri onun mÉ™nasızlığını gündÉ™mÉ™ gÉ™tirmiÅŸ, boÅŸ-boÅŸuna çəkilÉ™cÉ™k xÉ™rc olduÄŸunuxa0önÉ™ sürmüşdülÉ™r.
10 milyard dollara baÅŸa gÉ™lÉ™cÉ™yi gözlÉ™nilÉ™n “Kanal Ä°stanbulâ€x9dun vacibliyi Ä°stanbulun tÉ™hlükÉ™sizliyiylÉ™ É™laqÉ™lÉ™ndirilirdi. Guya, bu proyekt baÅŸa çatdıqdan sonraxa0Qara dÉ™nizdÉ™n MÉ™rmÉ™rÉ™yÉ™ keçən gÉ™milÉ™r ordan Aralıq dÉ™nizinÉ™xa0çıxaraqxa0mÉ™nzillÉ™rinÉ™ yollanacaqdılar. BelÉ™cÉ™, TürkiyÉ™ indiyÉ™ qÉ™dÉ™r boÄŸazdan qazanmadığı pulları kanal vasitÉ™silÉ™ É™ldÉ™ edÉ™cÉ™kdi. Kanaldan istifadÉ™ olunması nÉ™ticÉ™sindÉ™ Ä°stanbul boÄŸazında tıxacların azalacağı da proqnozlaÅŸdırılanlar arasında idi.
Mütəxəssislər isə bu optimizmi bölüşmürdülər.xa0Onların fikrincə, eni 150 metr olacaq bu kanal istər genişliyi, istərsə də məsafəsi və dolayısıyla keçiş müddəti baxımından boğazdan xeyli geri qalacaqdı.xa0"Montroxa0müqaviləsi"nə görə, boğazdan müftə-müsəlləh keçmək hüququna malik olan xarici ölkələrə aid gəmilərin hansı ağılla ödənişli keçişə üstünlük verəcəyi sualının, həqiqətən də, heç bir məntiqli cavabı yox idi.
Kim bilir, bəlkə də Binalı Yıldırımın texniki xüsusiyyətlərlə əsaslandırmağa çalışdığı təxirəsalmanın daha əsaslı səbəbləri vardı və bu səbəblərin başında isə onun, ümumiyyətlə, mənasızlığı prinsipi dayanırdı.
Bir başqa səbəb isə Qara dənizin geopolitik əhəmiyyəti ilə bağlıdır.
Məlum olduğu kimi, Qara dəniz öz sahillərində bir neçə dövləti birləşdirir.xa0Bu dövlətlərdən biri Rusiya, digərləri Ukrayna, Bolqarıstan, Gürcüstan və Rumıniyadır.xa0Qara dəniz, faktiki olaraq, bu ölkələrin dünyaya açılan qapısı xarakteri daşıyır. Dənizə tökülən çaylar (xüsusilə də Fransa sərhədlərinə qədər uzanan, bütün Orta və Şərqi Avropanı əhatə edən Dunay) vasitəsilə gəmilər bu su hövzəsindən Almaniya, Avstriya, Balkan dövlətləri və Moldavaya da səfər edə bilirlər.
Düzdür, bu gəmilərin səfərə çıxması üçün subasımının 2.5 metrdən çoxxa0olmaması, hündürlüyünün isə 6 metri keçməməsi tələb olunur. Başqa sözlə, Qara dənizdən Avropaya çaylar vasitəsilə yalnız kiçik gəmilər üzə bilərlər.xa0Bu məhdudiyyətlər Qara dəniz üzərindən ticarət dövriyyəsini azaltsa da, Aralığa birbaşa çıxışı olmayan bir çox Avropa ölkələri, o cümlədənxa0Almaniya üçün ən qısa, bəziləri (məsələn, Avstriya) üçün isə alternativsiz yoldur.xa0Bir sözlə, Qara dəniz bütün Avropanın iqtisadi qan-damar sisteminə çevrilmək potensialına malikdir.
Bununla belə, SSRİ zamanında qütbləşmiş və dəmir pərdələrlə bir-birindən ayrılmış dünya gerçəkləri Qara dənizin bu əvəzsiz potensialının reallaşmasına imkan verməmiş, onu Aralığa bağlayan İstanbul boğazını digər bənzər keçid nöqtələriylə müqayisədə daha qısır vəziyyətə salmışdı. Təsadüfi deyil ki, bu gün dünya dəniz ticarət yollarının ən önəmli keçid məntəqələrindən sayılan Malakkadan üzən gəmilərin sayı İstanbul boğazından keçənlərdən 100 dəfədən daha artıqdır.
Elədirsə, sual ortaya çıxır: bu qədər qısır imkanlara sahib Qara dəniz niyə qlobal geopolitik mübarizələrin əsas hədəfinə çevrilib?
Zənnimizcə, bu sualın ilk cavabına yuxarıda qısaca da olsa toxunduq: Qara dənizin çox ciddi potensialı var və bu potensialı qlobal dünyaya qazandırmaq, yaxud ona təkbaşına sahib olmaq yarışı gedir.
Bir müddət əvvəl və elə indi də istərxa0Ukraynada, istərsəxa0Moldavada, istərsəxa0Gürcüstanda baş verən inqilabi proseslərin əsas səbəbinin kökündə, fikrimizcə, bu yarış dayanır.xa0Özünü təkqütblü dünyanın yeganə lideri kimi görən ABŞ,xa0Qara dənizi beynəlxalq dəniz ticarəti şəbəkəsinə bağlamaqla, öz dünya hegemonluğunuxa0tamamlamaq istəyir.xa0Onun əsas rəqib olaraq gördüyüxa0Rusiya isə Qara dənizi əldən buraxmaq niyyətində deyil.
Prinsip etibarilə, Rusiyanı da anlamaq olar. Şimal qonşumuzun geopolitik mövqeyi Qara dənizə sahib olmağı tələb edir. Axı, xa0dünya dövləti olmağın başlıca açarı okeanlara çıxış və nəzarət imkanına bağlıdır.xa0Rusiyanın isə dünyaya okeanlara açılanxa03 qapısıxa0var:
Onlardan birixa0Baltik və xa0Sibir dənizidir ki, Şimali Buzlu okeanına açılır, amma ilin böyük qismində don vəziyyətində olur.
Digərixa0Berinq və Oxot dənizidir ki, Sakit okeana açılsaxa0da, həm Rusiya iqtisadiyyatının əsas mərkəzindən xeyli uzaqlıqda yerləşir, həm də bu okean tamamilə ABŞ-ın nəzarətindədir.
Üçüncü isəxa0Qara dənizdir ki, dünya dəniz ticarətinin ən mühüm marşrut xətti sayılan Aralıq dənizinə açılır.
Göründüyü kimi,xa0Qara dÉ™nizÉ™ sahiblik rus imperialist siyasÉ™tinin “olmazsa olmazıâ€x9ddırxa0vÉ™ onun istÉ™r Ukraynada, istÉ™rsÉ™ dÉ™ Gürcüstanda baÅŸ verÉ™n rÉ™ngli inqilablara olduqça aqressiv münasibÉ™ti dÉ™ bundan qaynaqlanır.xa0HÉ™r bir böyük dövlÉ™t iddiasıyla ortaya çıxan siyasi iradÉ™, sözsüz ki, özünün bu potensialını tÉ™hdid edÉ™n hadisÉ™lÉ™rÉ™ biganÉ™ qala bilmÉ™z, É™ksinÉ™ bunu müharibÉ™ sÉ™bÉ™bi hesab edÉ™r.xa0Rusiyanı da bu mÉ™nada anlamaq çətin deyil.
Nə qədər Qara dənizlə heç bir əlaqəsi olmasa belə, ABŞ-ın da bu su hövzəsiylə bağlı konkret maraqları var.xa0Həmin maraqlar dünyanın yeganə siyasi qütbü olmaq istəyindən və potensialından irəli gəlir.
Ä°stÉ™r iqtisadi, istÉ™r hÉ™rbi cÉ™hÉ™tdÉ™n dünyanın É™n böyük gücü sayılan ABÅž bir neçə okeanın É™hatÉ™sindÉ™ yerləşir. Bu da ona qlobal dÉ™niz ticarÉ™ti üzÉ™rindÉ™ heç kimdÉ™ olmayan nÉ™zarÉ™ti qurmaq imkanı verir. GÉ™lin, É™n yaxşısı, amerikalı strateq vÉ™ “STRATFORâ€x9d analitik mÉ™rkÉ™zinin sahibi Corc Fridmanın bu barÉ™dÉ™ dediklÉ™rinÉ™ nÉ™zÉ™r salaq:
"Amerika gücünün É™sasını okeanlar təşkil edir. Okeanlarda qurulan hegemoniya digÉ™r dövlÉ™tlÉ™rin ABÅž-a hücum etmÉ™sinin qarşısını alır, lazım olanda ABÅž-ın baÅŸqa yerlÉ™rÉ™ müdaxilÉ™ etmÉ™sinÉ™ ÅŸÉ™rait yaradır vÉ™ ona beynÉ™lxalq ticarÉ™ti idarÉ™ etmÉ™k imkanı verir. ABÅž-ın bu gücündÉ™n istifadÉ™ etmÉ™sinÉ™ ehtiyac yoxdur, amma baÅŸqa birinin istifadÉ™sinÉ™ dÉ™ icazÉ™ vermÉ™mÉ™lidir. ABÅž bütün okeanlara nÉ™zarÉ™t etmÉ™lidir. TarixdÉ™ heç bir güc bunu etmÉ™yib. Bu nÉ™zarÉ™t yalnız ABÅž-ın tÉ™hlükÉ™sizliyi deyil, eyni zamanda beynÉ™lxalq sistemi formalaÅŸdırmaq gücünün É™sası demÉ™kdir. Æx8fgÉ™r ABÅž icazÉ™ vermÉ™zsÉ™, heç kim dünya okeanlarında istÉ™diyi yerÉ™ gedÉ™ bilmÉ™z. DÉ™nizlÉ™rdÉ™ nÉ™zarÉ™ti davam etdirmÉ™k ABÅž üçün É™n É™hÉ™miyyÉ™tli geosiyasi hÉ™dÉ™fdir".
FikrimizcÉ™, É™lavÉ™ ÅŸÉ™rhÉ™ ehtiyac yoxdur. Müəllif öz ölkÉ™sinin okeanlar üzÉ™rindÉ™ strateji maraqlarını o qÉ™dÉ™r sÉ™lis ifadÉ™ edir ki, istÉ™r ÇinlÉ™ Şərqi Çin dÉ™nizi, istÉ™rsÉ™ dÉ™ Rusiya ilÉ™ Qara dÉ™niz üzÉ™rindÉ™ gedÉ™n geopolitik gÉ™rginliyÉ™ bu aspektdÉ™n nÉ™zÉ™r salanda hÉ™r ÅŸey aydın görünür. XüsusilÉ™ dÉ™ Qara dÉ™niz ABÅž hegemoniyasının nÉ™zarÉ™tindÉ™n kÉ™narda qaldığından, Ä°stanbul boÄŸazı ola-ola, ondan xeyli dar potensiala sahib kanalın açılması zÉ™rurÉ™tinin sÉ™bÉ™bi aydınlaşır.xa0BelÉ™ mÉ™lum olur ki, qlobal güc mÉ™rkÉ™zlÉ™ri 15 milyonluq Ä°stanbul É™halisinin tÉ™hlükÉ™sizliyini bÉ™hanÉ™ edÉ™rÉ™k, Rusiyanın son “nÉ™fÉ™sliyiniâ€x9d dÉ™ baÄŸlamaq istÉ™yirdilÉ™r.
Elədirsə, onda Türkiyə niyə bu geopolitik layihəni təxirə salır?
ZÉ™nnimizcÉ™, istÉ™r Ukrayna, istÉ™r Gürcüstan, istÉ™rsÉ™ dÉ™ Moldavada son zamanlar ortaya çıxan bÉ™zi hadisÉ™lÉ™r “Kanal Ä°stanbulâ€x9d layihÉ™sinin É™hÉ™miyyÉ™tini dÉ™ azaltmışdı. YÉ™qin ki, yaxın zamanlarda baÅŸ verÉ™cÉ™k daha mühüm hadisÉ™lÉ™r Qara dÉ™nizi artıq Rusiyanın daxili su hövzÉ™si olmaqdan çıxaracaq vÉ™ onu beynÉ™lxalq dÉ™niz ticarÉ™tinÉ™ qazandıracaq.xa0Æx8fslindÉ™ bir zamanlarxa0VarÅŸava Paktının üzvlÉ™ri olan digÉ™r Qara dÉ™nizli ölkÉ™lÉ™rin NATO-ya girmÉ™siylÉ™ bu prosesin É™sası çoxdan qoyulmuÅŸdu.Ä°ndisÉ™ növbÉ™ digÉ™r sahildaÅŸ post-sovet ölkÉ™lÉ™rinÉ™ yetiÅŸib.xa0Onların Rusiyadan uzaqlaÅŸmasıyla missiya tamamlanacaq, tÉ™kqütblü dünyanın son kÉ™rpiclÉ™ri hörülÉ™cÉ™k.
Heç də təsadüfi deyil ki, Ukrayna neçə müddətdir, Rusiyanın təsir dairəsindən çıxmaq üçün çabalayır, Moldavada hökumətə qarşı etiraz aksiyaları güclənir, Gürcüstanın Rusiyadan asılılığını azaltmaq üçün ölkədə böyük qaz ehtiyatlarının axtarışı ciddi nəticələr verir.
O da tÉ™sadüfi deyil ki, “Kanal Ä°stanbulâ€x9d layihÉ™si mÉ™hz Ukrayna böhranına hazırlıq mÉ™rhÉ™lÉ™sindÉ™ ortaya atılıb.xa0Xatırlayırsınızsa, Ukrayna “baharıâ€x9d Viktor Yanikoviçin Avropa Birliyi ilÉ™ É™mÉ™kdaÅŸlıq vÉ™ sÉ™rbÉ™st ticarÉ™t müqavilÉ™sindÉ™n imtina etdiyi zaman, yÉ™ni 2013-cü ilin 21 noyabrında baÅŸladı. PrinsipcÉ™, Yanikoviç dÉ™ hakimiyyÉ™tÉ™ bu müqavilÉ™dÉ™n imtina etmÉ™k üçün 2010-cu ildÉ™ Rusiyanın açıq dÉ™stÉ™yi ilÉ™ gÉ™tirilmiÅŸ, özündÉ™n É™vvÉ™lki QÉ™rbyönümlü hökumÉ™t üzvlÉ™rini hÉ™bsÉ™ atmışdı. TÉ™bii, QÉ™rb bu hakimiyyÉ™t dÉ™yiÅŸikliyinÉ™ biganÉ™ qalmayacaq, özünün yeni qüvvÉ™lÉ™rindÉ™n istifadÉ™ edÉ™rÉ™k revanÅŸ almaÄŸa çalışacaqdı vÉ™ necÉ™ ki, 3 ildÉ™n sonra bu mübarizÉ™ baÅŸladı. MÉ™sÉ™lÉ™yÉ™ bu aspektdÉ™n nÉ™zÉ™r salanda Ukrayna inqilabının toxumlarının hÉ™lÉ™ 2010-cu ildÉ™ sÉ™pildiyi aydın olur.
Maraqlıdır ki, “Kanal Ä°stanbulâ€x9d proyekti haqqında ilk mÉ™lumat da TürkiyÉ™ prezidenti RÉ™cÉ™b Tayip Æx8frdoÄŸanın diliylÉ™, tÉ™xminÉ™n o zaman -xa02011-ci ilin 27 mart tarixindÉ™ sÉ™slÉ™ndirilmiÅŸdi.xa0Görünür, Rusiyanın keçmiÅŸ “arxa baxçasındaâ€x9d öz hegemoniyasını güclÉ™ndirmÉ™k istÉ™yi onun “nÉ™fÉ™sliyiniâ€x9d kÉ™smÉ™sini ÅŸÉ™rtlÉ™ndirmiÅŸ vÉ™ bu proyekt ortaya atılmışdır. Ä°ndisÉ™ Ukraynanın É™hÉ™miyyÉ™tli hissÉ™sinin Rusiyanın nÉ™zarÉ™tindÉ™n çıxması tam qÉ™tiləşdikdÉ™n vÉ™ Moskvanın başı Suriyaya qatıldıqdan sonra Qara dÉ™niz “nÉ™fÉ™sliyiâ€x9dnin baÄŸlanmasının da lüzumu qalmayıb.xa0BelÉ™ bir vÉ™ziyyÉ™tdÉ™ Qara dÉ™niz “nÉ™fÉ™sliyininâ€x9d baÄŸlanması digÉ™r “dostâ€x9d sahildaÅŸlara zÉ™rÉ™r vurmaqdan baÅŸqa bir anlama gÉ™lmir.
ÃœstÉ™lik, TürkiyÉ™ vÉ™ Balkan ölkÉ™lÉ™ri dÉ™ Rusiyayla artıq düşmÉ™n vÉ™ziyyÉ™tÉ™ gÉ™tirilib. ÖlkÉ™nin Qara dÉ™niz vasitÉ™silÉ™ ticarÉ™t É™laqÉ™lÉ™rini geniÅŸlÉ™dÉ™ bilÉ™cÉ™yi Avropa da Moskvadan üz döndÉ™rib.xa0Rusiyanın ayaqda durmaq üçün bütün ümidlÉ™rini Åžanxay Æx8fmÉ™kdaÅŸlıq Təşkilatına baÄŸlamaqdan baÅŸqa çarÉ™si yoxdur.xa0Qara dÉ™nizdÉ™n “Şanxayâ€x9da açılmaq üçün MÉ™rmÉ™rÉ™yÉ™, Aralığa, ordan SuveyÅŸ kanalıyla Qırmızı dÉ™nizÉ™ vÉ™ Hind okeanına çıxmaq tÉ™lÉ™b olunurxa0ki, bu da xeyli uzaq yoldur.
Tam bu sıralarda Ä°ranxa0XÉ™zÉ™r dÉ™nizindÉ™n Hind okeanınaxa0kanal çəkmÉ™k arzusunu dilÉ™ gÉ™tirir. Sankixa0Qara dÉ™nizdÉ™ hÉ™rÉ™kÉ™t sahÉ™si daraldılan Rusiyaya É™n qısa vÉ™ tÉ™hlükÉ™sizlik yol göstÉ™rilir.xa0Moskvanın bütün diqqÉ™ti onun üçün Ä°randan açılacaq yeni “nÉ™fÉ™sliyÉ™â€x9d yönÉ™ldilir. Rusiyanın É™linin-qolunun kÉ™sildiyi Qara dÉ™niz isÉ™ dünya hegemonluÄŸuna can atan qüvvÉ™lÉ™rin nÉ™zarÉ™tinÉ™ keçir.
Bu durumda, həqiqətən də, nəfəs daraltmağaxa0nə hacət?
Heydər Oğuz
Strateq.az
