“Kafe-restoranlara Qarabağ adı qoymaqla Qarabağı xilas eləmək olmaz”x9d

“Məmurlarımız bir gecəlik ziyafətə “uf”x9d demədən yarım milyon dollar xərcləyir”x9d

“Tarixçilərimiz iş görmək əvəzinə ermənini söyməklə məşğuldur”x9d

“Hər şey əldə edən vəzifəli şəxslər indi də elm sahəsinə daxil olmaq istəyir”x9d

Cəmil Həsənli: “Avropa Parlamentinin qəbul etdiyi qərar siyasi qərardır”x9d

Roma papasının 1915-ci il olaylarını XX əsrin ilk soyqırımı adlandırması, bunun ardınca Avropa Parlamentinin qondarma erməni soyqırımı iddialarını tanıması Azərbaycan və Türkiyə ictimaiyyətində ciddi narazılıqla qarşılanmaqdadır. Vətəndaşların bir çoxu baş verənləri Azərbaycan və Türkiyə dövlətinin yürütdüyü səriştəsiz və qeyri-çevik siyasətin məntiqi nəticəsi hesab etsə də, bu ölkələrin siyasi rəhbərliyi baş verənləri Avropanın xristian həmrəyliyi mövqeyindən çıxış etməsi ilə əlaqələndirir. Xüsusilə də Azərbaycan rəsmiləri Qərbdə qondarma erməni soyqrımının tanınması istiqamətində atılan addımların arxasında həlledici amil kimi məhz xristian təəssübkeşliyi faktorunun dayandığı qənaətindədir.

Maraqlıdır, doğrudanmı çağdaş dünyamızda orta əsrlər dönəminin səlib yürüşlərində olduğu kimi, bütün siyasi qərarlar yalnız dini faktor əsasında müəyyənləşdirilir? Doğrudanmı Qərb ölkələri dini həmrəylik nümayiş etdirməyi milli-dövləti maraqları müdafiə etməkdən daha üstün hesab edir? Erməni diplomatiyasının uğurunu xristian həmrəyliyi amili ilə izah etmək Azərbaycan və Türkiyə hökumətinin öz uğursuzluğuna bəraət cəhdi hesab edilə bilərmi? Həmçinin, madam ki, Qərb bütün qərarlarını xristian həmrəyliyinin maraqları baxımından qəbul edir, o zaman xristianlığın mərkəzi hesab edilən Vatikandan tutmuş ayrı-ayrı avropalı diplomat və siyasilərə milyonlar sərf etmək, onları kürü ilə bəsləmək nəyə lazımdır?

Bu və bu kimi suallara aydınlıq gətirmək üçün Moderator.az saytı və “Hürriyyət”x9d qəzeti olaraq Milli Şura sədri, görkəmli tarixçi, professor Cəmil Həsənliyə müraciət etdik.

-Cəmil bəy, istər Azərbaycan, istərsə də Türkiyə hakimiyyəti Avropa Parlamentinin qondarma erməni soyqırımı ilə bağlı qərarını Qərbin xristian təəssübkeşliyi ilə əlaqələndirir. Sizcə doğrudanmı Avropa Parlamentinin məlum qərarına təsir göstərən həlledici amil məhz xristian təəssübkeşliyi olub?

-İnkar etmək olmaz ki, Avropa Parlamentinin aldığı bu qərarda xristian həmrəyliyi amilinin müəyyən rolu olub. Amma bu, aparıcı amil deyil. Həm Türkiyə, həm də Azərbaycan öz tənbənliyinə, əfəlliyinə bəraət qazandırmaq üçün bu cür mənasız, əhəmiyyətsiz tezislərdən yapışır. İddia edir ki, baş verənlərin kökündə xristian həmrəyliyi dayanır. Əgər bu, həqiqətən də xristian həmrəyliyi ilə bağlıdırsa və Azərbaycan rəsmiləri də bunu başa düşürlərsə, o zaman xristianlığın mərkəzi olan Vatikana bu qədər sərmayə sərf etmək nəyə lazım idi? Axı 2-3 ay və ya bundan bir qədər də əvvəl Azərbaycan Vatikanda bir sıra layihələri maliyyələşdirdi. Az qala Vatikanın zirzəmilərini də biz təmir etdik. Əgər rəsmilər anlayırsa ki, bu cür qərarlar xristian həməyliyi əsasında qəbul edilir, o zaman həmin mərkəzlərə bu qədər vəsait sərf etmək nəyə lazımdır? Axı Vatikana sərf edilən hər bir manata Azərbaycan xalqının ehtiyacı var. Azərbaycan o qədər də gəlişmiş ölkə deyil ki, onun pullarını oturuşmuş, böyük maliyyə resursu olan bir din dövlətinin müxtəlif proyektlərinin təmirinə sərf edilsin. Azərbaycanın hələ də bir çox yerlərində şagirdlər vaqon-siniflərdə dərs keçir. Bu, məsələnin bir tərəfi. Bu məsələnin digər tərəfləri də mövcuddur ki, onlara da diqqət yetirmək olduqca vacibdir.

-Baş verənlər fonunda diqqət çəkən digər məqamlar hansılardır?

Məsələ ondadır ki, bu gün bizim xristian həmrəyliyində suçladığımız Avropa sosializmin böhranından sonra Kosovada müsəlmanlar üçün vuruşdu, Avropanın mərkəzində bir müsəlman dövləti yaratdı. Yəqin ki, bu gerçək hər kəs tərəfindən xatırlanır. Yenə həmin xristianlar, yenə həmin Avropa idi. Sual olunur, niyə bu xristianlar müsəlmanların maraqlarına uyğun olaraq döyüş əməliyyatları apardılar və müsəlmanlar üçün dövlət yaratdılar? Bəs onda Avropanın bu addımı nə ilə, hansı məntiqlə izah olunmalıdır? Bu nümunə özü də göstərir ki, məsələ xristianlıqda deyil. Sadəcə olaraq, biz işləmək istəmir. Mənasız tədbirlərə, ziyafətlərə yarım milyon dolları “uf”x9d demədən xərcləyirik. Istər Türkiyənin, istərsə də Azərbaycanın milli maraqlarına, köklü mənafeylərinə bağlı olan məsələlərin təbliğində bir iş görmək istəmirik. Biz istəyirik ki, həm Avropa bizimlə hesablaşsın, həm də heç nə eləməyək. Bu gün bunların baş  verməməsi üçün 1915-ci həqiqətlərini ortaya qoymaq lazım idi. Bir iş görmək lazım idi. Avropa Parlamenti ilə işləmək lazım idi. Avropada kim əlini kitabxanalara atırsa, ermənilərin uydurma soyqırım iddiaları ilə bağlı onlarla kitab əlinə götürür. Doğrudur, son vaxtlar Türkiyə bu məsələ ilə bağlı müəyyən addımlar atıb. Bunu inkar etmək olmaz. Lakin bu, yetərli deyil.

-Azərbaycanın Qarabağ həqiqətlərini tanıtmaq istiqamətində atdığı addımlar necə, yetərlidirmi?

Xeyr. Buna nə ad vermək olar ki, bugünə qədər Qarabağla bağlı xaricdə nəşr olunan fundamental bir nəşr yoxdur. Akademik bir nəşr mövcud deyil. Bir ziyafətə yarım milyon dollar xərcləyənlər həmin vəsaitin onda biri hesabına dünya kitabxanalarını bu nəşrlərlə doldura bilərlər. Nəysə haqqında fikir bildirəndə, bir şey yazanda Qərbdə, etibarlı nəşriyyatlarda nəşr olunmuş bir çap materialı mövcuddursa, ona hökmən baxırlar. Bəs Azərbaycan nə edir? Azərbaycan Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin baş redaktorluğunda bu kitabları nəşr etdirir. Hansı ki, bu cür kitablara Qərbdə heç bir etibar, etimad yoxdur. Heç bir normal mərkəz o kitabları qəbul eləməz. Normal tarixi tədqiqatlar aparılmalıdır. Bu vəzifəli şəxslər hər şey əldə ediblər, indi elm sahəsinə də daxil olmaq istəyirlər. Halbuki, uğur əldə etmək üçün normal tədqiqatlar aparılmalı, bu tədqiqatların nəticəsi dünyaya çıxarılmalıdır. Bu tarixi həqiqətlərin bütün dünyaya yaılması təmin edilməlidir. Mən dəfələrlə demişəm ki, qondarma erməni soyqırımı iddialarının nə qədər əsassız olduğunun isbatı Rusiya mənbələrindədir və bu həqiqətləri, bu etirafları ortaya qoymaq lazımdır. İndi bəyan edirlər ki, biz arxivlərimizi açırıq, Ermənistan da açır. Ermənistan arxivində heç nə yoxdur. Ermənistan o dövrdə dövlət deyildi və arxivi də yox idi. Indi Ermənistan durub nəyi açacaq? Həmin dövrdə Osmanlı dövlətinə qarşı vuruşan tərəf Rusiya idi. Osmanlıya qarşı cəbhə açmışdı. Rus zabitləri, rus diplomatları, Rusiyanın o dövrkü xüsusi xidmət orqanları baş verənlərlə bağlı öz müşahidələrini, reallıqları Peterburqa göndərirdilər. Onların içərisində erməni vəhşiliklərini ortaya qoyan, türklərə qarşı törədilən qəddarlığı , talançılığı, soyğunçuluğu açıb göstərən yüzlərlə çox qiymətli sənədlər var. Bu sənədlər bu vaxta qədər işlənməli, ortaya çıxarılmalı idi. Avropanın əsas dillərində bu əsərlər çap edilməli idi. Avropa və dünyaya bu əsərlər yayılmalı idi ki, Qərb başqa cür qərar verməkdən utansın.

-Avropa və Qərb dünyası niyə 1915-ci il olayları ilə bağlı əsl həqiqətləri araşdırmağa səy göstərmir?

-Heç kəsin borcu deyil ki, gəlib türk dilini, Azərbaycan dilini öyrənsin və 1915-ci il olayları ilə bağlı xüsusi bir tədqiqat aparsın. Avropa Parlamentinin qəbul etdiyi qərar siyasi qərardır. Onlar tarixçilərin işlərinə müdaxilə eləyiblər. Onlar tarixçilərin həll etməli olduğu problemi “həll ediblər”x9d. Tarixi hadisələrin, mübahisələrin bu formada həlli yolverilməzdir. Heç bir halda buna getmək olmaz. Tarixi mübahisələr tarixçilər arasında olmalıdır. Artıq Avropa Parlamenti buna siyasi məzmun, siyasi xarakter verdi. Heç bir halda bu obyektivliyi, 1915-ci il olayları ilə bağlı gerçəkliyi əks etdirmir. Məsələn, qərarda deyilir ki, 1915-ci ildə, yaxud I Dünya müharibəsi illərində Osmanlı imperiyasında ermənilərə qarşı həyata keçirilən soyqırımı nəticəsində bir milyon yarım erməni qələ yetirilib. Haıbuki, dünya müharibəsi ərəfəsində sultanın sifarişi ilə bir fransız təşkilatı, hansı ki, onlar əhalinin sayımı ilə məşğul idi, Osmanlı imperiyasında əhali sayımını həyata keçirmişdi. 1914-cü ilin I yarısında əhali sayımının nəticələri elan olundu. Orada qeyd olunurdu ki, Osmanlı imperiyası ərazisində bir milyon 259 min erməni əhalisi yaşayır.  Yaxşı, əgər müharibə başlayanda Osmanlı imperiyası ərazisində bir milyon 259 min erməni yaşayırdısa, necə ola bilər ki, milyon yarım erməni qırılsın? Məsələnin ən dəhşətli tərəflərindən biri məhz bununla əlaqədardır.

-Erməni vəhşilikləri ilə bağlı Rusiya arxivlərində qiymətli sənədlərin mövcudluğunu vurğuladınız.  Həmin sənədlər və ya o sənədlərdən bəzi nümunələr haqqında məlumat verə bilərsinizmi?

-Mən sizə Şərq cəbhəsində xidmət edən insanların öz gözləri ilə gördükləri bəzi hadisələri sadalaya bilərəm. Bunlardan biri böyük yazıçı Lev Tolstoyun qızı Aleksandra Tolstoy idi. Müharibə başlayan o, könüllü olaraq Qafqaz cəbhəsində şəfqət bacısı kimi fəaliyyətə başladı. Müharibədən çox sonra, o, gördükləri ilə bağlı öz xatirələrini qələmə aldı. Həmin xatirələr 1979-cu ildə Kanadada nəşr olundu.  Həmin kitabın rus dilində adı belə idi: “Дочь”x9d (Большевики против дочери Льва Ð¢Ð¾Ð»Ñx81того!) Yəni “Qız”x9d(Bolşeviklər Lev Tolstoyun qızının əleyhinə”x9d. 1992-2001-ci illərdə iki dəfə bu kitab Rusiyada çap olundu. Kitabda Aleksandra Tolstoy Vanda gördüyü hadisələrdən bəhs edir. O yazır ki, “türklərlə ermənilər arasında düşmənçilik əsrlərlə davam edib. Hər iki tərəfdən qəddarlıq olub. Lakin burada, Vanda biz ermənilərin qeyri-insani davranışını, qəddarlığını görməli olduq. Danışırdılar ki, ermənilər qadınların döşlərini kəsir, onların ayaqlarını, əllərini qırırlar. Bu, qeyri-insani qəddarlığın qurbanlarını mən şəxsən gördüm”x9d.

O, xatirələrin digər bir yerində yazır ki, ermənilər şəhərin (Van nəzərdə tutulur) bütün türk məhəllərini oda yaxıb yer üzündən sildilər. Belə ki, tez alışsın deyə hər evə ayrı-ayrı od vururdular. Eyni zamanda, Vanda müşahidə ediyi hadisələrə toxunaraq qeyd edirdi ki, əsir alınmış türklərin diri-diri basdırılması kimi faktları mən öz gözlərimlə görmüşəm.

Baxın, 1979-cu ildən nə qədər vaxt keçir. Bu cür qiymətli faktlar olan bir kitab, yaxud kitabdan müəyyən seçmələr, yaxud Rusiya arxivlərindəki bu qəbildən olan yüzlərlə etiraflar ortaya çıxarılmır, dünyaya yayılmır. Bunlar dünya çapına çıxarılması gərəkən məlumatlardı.

 2013-cü ildə ermənilər genosidin yüz illiyi ilə bağlı beynəlxalq təşkilat komitəsi yaratdılar. Bu təşkilat komitəsi ona görə yaranmadı ki, əllərini yanlarına salıb gözləsinlər. O təşkilat komitəsi yaranmışdı ki, iş görsünlər. Onların gördüyü işin nəticələri isə bu gün göz qabağındadır. Getdilər papaya çıxdılar. Biz papanın rəhbərlik etdiyi Vatikanın ofislərini təmir etməklə məşğuluq, amma onlar papaya etiraf elətdirdilər ki, bu soyqırımı olub. Bu yanaşma tərzi dəyişməlidir. Bununla heç hara getmək olmaz. Indi isə başlamışıq öz tənbəlliyimizi, əfəlliyimizi müxtəlif bəhanələrlə ört-basdır edək. Deyirik ki, Qərbdə xristian həmrəyliyi var, o var, bu var və s. Biz öz zəifliklərimizi bu kimi bəhanələrlə kompensasiya etməyə çalışırıq. Sadəcə olaraq, bu adamlar iş görmək bacarığı olmayan adamlardır.

-Bəs Qərbi Azərbaycan dost etmək məqsədi ilə sərf edilən milyonlar niyə bəhrə vermir?

-Bu, yanlış siyasət, yanlış davranışdır.Elə bilirlər ki, ona-buna 5-10 manat pul vermələ hər şey yoluna düşəcək. Bu, yol deyil. Bununla heç nəyə nail olmaq olmaz.

-Cəmil bəy, bəzi rəsmilər qondarma erməni soyqırımının sürətlə tanınmasının günahını tarixçilərdə görür, onların erməni yalanlarına qarşı lazımi mübarizə sərgiləmədiyini iddia edirlər. Sizcə əmək haqqı adı altında qəpik-quruş alan, maddi ehtiyac içərisində boğulan, normal fəaliyyət imkanından məhrum olan Azərbaycan tarixçilərindən dünya miqyaslı hansısa iş tələb etmək nə dərəcədə doğrudur?

-Birincisi, sizə deyim ki, Azərbaycan tarixçilərinin böyük bir hissəsi dünya miqyaslı iş görmək qabiliyyətinə malik deyil. Bunu etiraf etməliyik. Azərbaycan tarixçilərinin böyük əksəriyyəti məsələdən çıxış yolunu ermənini söyməkdə görür. Bununla heç hara getmək olmaz. AMEA-nın Tarix İnstituna bu işləri görməkdən ötrü kifayət qədər böyük maliyyə vəsaitləri ayrılıb. Bu gün ortalıqda nə var? Faktiki olaraq bu yüzilliklə bağlı Tarix İnstitu nəyi çıxarda bildi ortalığa? Avropada, Amerikada hansı əsərləri, hansı kitabları çap etdirə bildi?

Onlar ortaya nə çıxartdı ki, Qərb onları çap eləmədi? Amma ağızlarını açan kimi ermənilərin ünvanına ən nalayiq söyüşləri söyməyə başlayırlar. Bunu efir vasitəsi ilə yaymağa səy göstərirlər. Bu, mübarizə forması deyil. Dünya belə şeyləri qəbul eləmir. Yazdıqlarının üzərinə də milli təhlükəsizlik nazirliyinin adını qoyurlar. Bununla da tarixi araşdırmalara dövlət rəsmilərini, təhlükəsizlik orqanını şərik edirlər. Bu əsərlərə də dünya elmi dairələrində heç bir etimad olmur. Bu, böyük bəladır. Bir tarixçi milli məsələ ilə bağlı bu nəşrlərə gətirib vəzifəli şəxslərin imzasını qoyacaqsa, o nəşrlərə heç bir etimad olmayacaq. Biz bunu başa düşməliyik. Azərbaycan arxivləri bu işi görmək üçün kifayət deyil.

Bir müddət öncə mən erməni vəhşiliyi ilə bağlı bir aaraşdırma apardım. Hansı ki, heç kim mənə buna görə bir manat pul verməyib. Öz hesabıma getmişəm, Moskvada Rusiya Dövlət Hərbi Arxiv tarixindən bu materialları toplamışam. Bu məqaləni yazmışam. Məqalə “THE CAUCASUS & GLOBALIZATION”x9d jurnalında İsveçdə rus və ingilis dillərində çap olunub. (//contact.az/docs/2015/Want%20to%20Say/033000110977ru.htm#.VTN9vVXtmkp ). Nə dövlət, nə hansısa elmi idarə, nə elmi fond buna görə mənim nə yol xərcimi veriblər, nə orda qalmaq xərcimi ödəyiblər. Mən bunu öz hesabıma eləmişəm. Bu mənim peşə borcumdur. Bir türk kimi bunu Türkiyə qarşısında öz vicdan borcum hesab edirəm. Bizim məqsədimiz həqiqəti ortaya çıxartmaq, erməni yalanını ifşa etmək idi. Bu yalanlar ayrı bir millətə qarşı yönəlmiş olsa da, biz həqiqəti deməkdən çəkinməməliyik. Tarixçinin biri mən. Edə bildiyimi eləmişəm. Yarım milyoni bir axşamlıq ziyafətə xərcləyənlər zəhmət çəksinlər bu məqaləni yaysınlar də. Praşura halında çap edib yaysınlar. Tarixilərdən narazılıq və şikayət edənlər faktiki olaraq özləri heç bir iş görmək fikrində deyillər. Gərəksiz bir şeydən ötrü milyonlarla dollar xərcləməyə hazırdırlar. Amma milli işimiz, milli problemlərimiz, milli qayğılarımızla bağlı heç nə etmək istəmirlər. Indi yüz il tamam olanda ayılıblar ki, sən demə yüz illik var imiş və ermənilər bundan təbliğat vasitəsi kimi istifadə edəcək. Axı bu soyqırım məsələlərinin belə böyük çapda gündəliyə gəlməsi tarix etibari ilə Türkiyəyə qarşı yönəlibsə, günümüzün tələbləri baxımından da Azərbaycana qarşı yönəlib. Bu təbliğatın altında Azərbaycan torpaqlarını işğal etmiş erməninin məzlum obrazı yaradılır. Ona haqlılıq donu geyindirilir. Ona görə də bu məsələ nə qədər Türkiyəyə aiddirsə, bir o qədər də Azərbaycana aiddir.

-Cəmil bəy, Azərbaycanda məşhur tarixi şəxsiyyətlərin, qəhrəmanların adlarının kafe və restoranlara qoyulması tendensiyası da müşahidə edilməkdədir. Necə hesab edirsiniz, dövlət və xalq qarşıısnda müstəsna xidmətləri olan bu şəxsiyyətlərinin adlarının kafe və restoran tərəfindən “əbədiləşdirilməsi”x9d həmin qəhrəmanları təbliğ, yoxsa təhqir etmək deməkdir?

-Hesab edirəm ki, bu adi bir məişət hadisəsidir. Mən düşünmürəm ki, burada hansısa uzaqgörən bir məqsəd olsun. Ola bilsin ki, kafe sahibinin içində bəlkə də bir şey var. Amma o, bu hissin ifadəsini düzgün şəkildə istiqamətləndirə bilmir. Bakıda açılan kafe-restoranlara Qarabağ adı qoymaqla Qarabağı xilas eləmək olmaz. Bu, mənasız yanaşmadır. Kimsə bu yolla Qarabağın qaytarılacağına ümid bəsləyirsə, bu, sadəcə olaraq xülyadır. Ona görə də ucuz yanaşmadan uzaq olmaq lazımdır. Hesab edirəm ki, tarixi şəxsiyyətlərin, az-çox tarixi xidməti olan adamların xatirəsi bir az ayrı fomada yad edilməli, fərqli şəkildə əbədiləşdirilməlidir. Bu, daha doğru olar.

Seymur Əliyev