“Həbsxanalar məmur və nazirlərlə aşıb - daşmadıqca monopoliyaların qarşısı alınmayacaq”x9d

Dəyirmi masamızın bu günkü mövzusu monopoliyadır. Ədalət Partiyasının sədr müavini Heydər Oğuz, BAXCP təşkilat katibi Bünyamin Qəmbərlinin fikirlərini Moderator.az oxucularına təqdim edirik:

-Prezdent İlham Əliyev gözümüzü neft və qazdan tamamilə çəkməyimizi məsləhət gördü. Bu açıqlamanı necə başa düşdünüz?

Bünyamin Qəmbərli:- Mən buna iki baxımdan yanaşmaq istərdim. Birinci bu fikri, bu qərarı çox doğru qəbul edirəm. Yəni bütün iqtisadiyyatı neftə və qaza bağlamaq bizi çıxılmaz vəziyyətə sala bilər. İndi hər şey siyasətə xidmət etdiyi kimi neft-qaz da siyasətin havasından asılıdır. İkinci, BAXCP illərdi ki, iqtisadi sahədə ciddi islahatlar aparılmasının, qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsinin vacib olduğunu deyir. Mən də düşünürəm ki, bu qərar ən azı on il bundan öncə verilməliydi və neftdən kənar sahələr şaxələnərək elə inkişaf etdirilməliydi ki, nevt-qazdan indiki kimi asılı olmayaq. 

Heydər Oğuz:- Nə yazıq ki, Azərbaycan iqtisadiyyatı hal-hazırda neftdən asılı vəziyyətdədir. Ekspertlərin fikrincə, ixracatımızın 90-95 %-ini neft və neft məhsulları təşkil edir. Halbuki, Azərbaycan hakimiyyətinin bu zamana qədər qeyri-neft sektorunu inkişaf etdirmək üçün çox gözəl şansı var idi. 22 -23 illik hakimiyyət az zaman deyil. Təəssüf ki, bu fürsətdən kifayət qədər yararlana bilməmişik. Bundan sonra isə bu işləri görmək düşünüldüyü qədər də asan olmayacaq. İstənilən bir sektoru yaratmaq üçün uzun müddət lazım olur. Müəssisələrin infrastrukturu yaradılmalı, bunlar üzərində əsaslı quruculuq işləri görülməli, məhsullar dünya bazarına çıxarılmalı, qlobal rəqabətə davam gətirməli və sairə və ilaxır. Sözsüz ki, bütün bu hədəflərə qısa zaman ərzində çatmaq mümkün deyil. Üstəlik, qarşımızda dayanan bu qədər böyük vəzifələri həyata keçirmək üçün ciddi kapitala ehtiyac var. Azərbaycanın əsas pul gətirən sahəsi isə, hələ ki, neft sektorudur. Dünya bazarında isə “qara qızıl”x9dın qiyməti durmadan aşağı enir. Hətta bəzi az rentabelli neft istehsalçılarının işlərini dayandıra biləcəyi ehtimalı var. Ola bilər ki, bu “qara taleli”x9dlərdən biri də biz olarıq. Ən yaxşı ehtimalda belə, neftdən əldə etdiyimiz gəlir büdcə təşkilatlarının tələbatının 3/1-ni belə ödəməyəcəyi güman olunur. Hökumətin büdcə təşkilatlarında ciddi ixtisarlara getməsi lazım gələcək. Bu cür ağır şəraitdə istəsə belə, hökumətin qeyri-neft sektoruna investisiya yatırması asan olmayacaq. Fikrimcə, iqtidar hakimiyyətə gəldiyi ilk gündən bütün gücünü sənayenin və aqrar sektorun inkişafına ciddi investisiyalar qoymağa sərf etməli idi.

 -Kənd təsərrüfatından tutmuş sənayeyə qədər hər şey inhisar altındadır. Vətəndaşlar özəl sektorla necə məşğul ola bilərlər?

Bünyamin Qəmbərli:- Bəli, həqiqətən bu inhisarçılıq, təkəlçilik sadəcə iqtisadiyyatımıza deyil, bütövlükdə inkişafımıza, millətimizə və dövlətimizə çox böyük zərər verir. Bu təkəlçiliyin hesabınadır ki, iqtisadiyyatımız şaxələnə bilmir, kiçik və orta sahibkarlıq inkişaf etmir, milli burjaziya formalaşmır. Məncə bunun bir neçə səbəbi var. Birinci və səbəb, məncə, bu təkəlşiliklə məşğul olanların mənəvi cəhətdən şikəst olmasıdır.  Bu adamlarda normal mənəviyyat olsa, ən azından özlərini arada bir sıxışdırdıqları, iş görməyə imkan vermədikləri insanların yerinə qoyar, o adamlara necə zülm etdiklərini görüb, iş görmək istəyənləri incitməz, onlara zərər verməz. İkinci səbəb bu təkəlçilərin ruhani xəstəlikləri ilə bağlıdır. Quranda belə ayə var. Yaradan deyir ki, “biz onların qəlbini möhürləmişik. Onların gözü var, amma görməzlər, qulağı var, amma eşitməzlər”x9d. Yəni bu təkəlçilər Yaradanı dərk etsə, bunlarda  Yaradana inam, sevgi və hesabvermə  qorxusu olsa, bu haqsızlıqlara getməz, bu haram qazanca razı olmazlar. Üçüncü səbəb bu təkəlçilərin əqli çatışmazlığıdır. Bu insanlar əqli cəhətdən sağlam olsalar, düşünərlər ki, Süleymana qalmayan dünya onlara qalmayacaq, İsgəndərin bu dünyadan heç bir şey apara bilmədiyi halda onlar da heç nə apara bilməyəcəklər. Bu adamlar əqli cəhətdən sağlam olsalar düşünərlər ki, köhnə Bakının yarısını tikən Hacı Zeynalabdın Tağıyevin qızı acından öldü, Səddam Hüseyn, Qəddafi və başqaları yığdıqlarını yeyə bilmədikləri kimi bunların da yığdıqlarının onlara xeyir gətirəcəyinə kim zəmanət verə bilər? Dördüncüsü, onların acgözlüyüdür. Bunlar elə bir aclıq xəstəliyinə tutulub ki, inanın bütün dünyanı yığıb bunlara versən, yenə doymazlar. Bu tamahkarlığın hesabınadır ki, bəzən başları dünya malına elə qarışır ki, ailələrini unudurlar və bunların ailəsi, övladları belə normal olmur. Beşinci səbəb onların iradəsizliyisdir. Bəlkə də ağılları yerindədir, Yaradana sevgiləri də var, hesab günündən də qorxurlar, amma iradələri o qədər zəifdir, tamahlarını qarşısına keçə bilmirlər, gözləri doymur. Kimlərsə bu təkəlçiliyi siyasətə də bağlaya bilər. Təbii ki, burda siyasi sistemin və idarəetmənin də payı çoxdur. Amma mən düşünürəm ki, bu daha çox insanların mənəvi, əqli, ruhani səviyyəsi və dünyagörüşü ilə bağlıdır.

Heydər Oğuz:-Hakimiyyət həqiqətən də gözümüzü yalnız neftə dikməyimizi istəmirsə və qlobal enerji böhranından salamat çıxmağı arzulayırsa, ilk işə inhisarçılığı ləğv etməkdən başlamalıdır. Çünki inhisar olan yerdə azad rəqabətdən, azad rəqabət olmayan yerdə isə iqtisadi inkişafdan danışmaq mümkün deyil. Bu gün Azərbaycanın kənd təsərrüfatından tutmuş sənayesinə, ticarətindən tutmuş sənətkarlığına, hətta ən adi xidmət sektoruna qədər bütün iqtisadiyyatı inhisarçılıq qaydalarıyla işləməyə aludə olub. Bu aludəçilik o qədər güclüdür ki, inhisarçılar azad rəqabətin nə demək olduğunu belə bilmirlər. Gömrüklərdə rəqiblərinin qarşısında problem yaratmaqla, “özgə”x9d hesab etdiklərindən daha artıq vergi və rüşvət istəməklə onları batırmağa çalışırlar. Nəticədə xidmətin keyfiyyəti və kəmiyyətini yüksəltmək haqqında fikirləşmirlər. Alternativsizlik vəziyyətində qalan Azərbaycan istehlakçıları onların zay məhsullarını ən yüksək qiymətlərlə almağa məhkum olunub. Bu zamana qədər ölkəyə xarici kapital əsasən neft sektorundan gəldiyinə görə yaranmış bu şəraitin fəsadları gözə görünmürdü. İndi neftin azalan gəlirlərini Azərbaycan sənayesi kompensasiya etməlidir. Amma necə? Xaricə çıxartdığımız mal azad bazarın rəqabətinə davam gətirməsə, bu xəyallarımız elə xəyal olaraq da qalacaq. Məhsullarımızı zorla xarici vətəndaşlara sırıya bilmərik. Təsəvvür edin, gömrüklərdə xarici malların ölkəyə daşınmasına qoyulan məhdudiyyətlər aradan qaldırılsa, Azərbaycan istehlakçısı belə öz mallarımızı almaz. Daxili bazarda ümumxalq məhəbbəti qazanmayan məhsullarımızın ölkə xaricində alıcı tapacağına, Azərbaycana pul gətirəcəyinə inanmaq sadəlövhlük olardı. Hakimiyyət monopoliyalara qarşı amansız mübarizə aparmayana qədər hər hansı bir irəliləyişdən danışmaq əbəsdir.

- Monopoliyalara qarşı necə mübarizə aparılmasını təklif edirsiniz?

Bünyamin Qəmbərli:- BAXCP ölkədə, xüsusi ilə iqtisadiyyatdakı bütün neqativ halların qarşısının alınmasını, cəmiyyətin və dövlətin inkişafını ciddi islahatlar aparılmasında görür. Bu islahatlar aparılmadan nəyəsə nail olmaq imkansızdır. Digər tərəfdən deyim ki, mən bütün əyintilərin, qanunsuzluqların və cinayətlərin əsas səbəbini qanunların işləməməsində, verilən qərarların icra olunmamasında, icrasına nəzarətin olmamasında və cəzasızlıqda görürəm. Bizdə hər şey kampaniya xarakteri daşıyır. İstənilən məsələ ilə bağlı bir neçə gün və ya bir neçə həftə hay-küy salınır, bütün KİV-lər yazır-deyir və bir anda da unudulur. İşin pis tərəfi də odur ki, camaata xeyri olan qərarlar aylarla yubadılaraq tısbağa yerişi ilə, qadağalara və yaxud insanların mənafeyinə, istəyinə uyğun olmayan qərarlar isə işıq sürətiylə icra olunur.  Başqa bir səbəb isə bütün milli və dövlətçi qüvvələri ən çox narahat edən mənəvi aşınmadır. Bayaq da qeyd etdiyim kimi mənəvi şikəstliyi aradan qaldırmasaq, mənəvi aşınmanın qarşısını almasaq sabah bugünə şükr edəsi olacıyıq. Bunun üçün də düşünürəm ki, hakimiyyət mənəvi aşınmanın qarşısının alması, eyni zamanda sağlam və milli düşüncəli nəslin yetişməsi üçün təcili tədbirlər görməli, kağız üzərində qalmamaq şərti ilə ciddi proqramlar qəbul edib həyata keçirməlidir.

Heydər Oğuz:-Monopoliyalara qarşı mübarizənin bir çox yolları var. Təəssüf ki, Azərbaycanda bu yollardan heç birinə baş vurulmur.  Bu haqda uzun-uzadı danışmaq istəmirəm. Sadəcə, tezislər halında bir neçə fikir söyləməyi daha uyğun görürəm. Əvvəla, monopoliyaları yaradan səbəbləri aradan qaldırmaq lazımdır. Bunun üçün ilk növbədə məmurların mülkiyyəti haqqında deklorasiya tələb olunmalıdır, böyük biznes sahələri olan məmurdan bunu necə qazandıqları soruşulmalıdır. Qanunlara görə, məmur bizneslə məşğul ola bilməz. Onlara ya “gedin iqtisadi işlə məşğul olun, ya da məmurluq edin”x9d deyilməlidir. Nazirlər bu qədər  varidatı necə topladıqlarının hesabatını verməlidirlər. Gündəlik çörək puluna çatan maaşlarla bu möcüzələrin yaradıla bilməyəcəyi ortadadır. Belə çıxır ki, nazirlərdən tutmuş ən adi JEK müdirinə qədər bütün məmurlar korrupsiya ilə məşğul olub. Onların göz yaşlarına baxmadan hamısının əmlakı müsadirə olunmalı, dövlət malını taladıqları üçün istinasız olaraq hamısı cəzalandırımalıdır. Azərbaycan həbsxanaları məmur və nazirlərlə aşıb daşmadıqca ölkədə korrupsiyanın, monopoliyaların qarşısı alınmayacaq. Qeyri-qanuni yollarla əldə olunan bütün əmlaklar milliləşdirilməli, fabriklər dövlət əmlakına çevrildikdən sonra özəlləşdirilməlidir. Yəni əvvəl milliləşdirmə, sonra milliləşdirilmiş müəssisələrin özəlləşdirilməsi prosesi başladılmalıdır. Əksər müəssislər onu işlətməyi bacaranlara həvalə edilməlidir. Bilirsinizmi, bu müəssisələrin, demək olar ki, hamısı xalqdan oğurlanmış pulla ərsəyə gətirilib.  Ədalət də onları öz sahibinə qaytarılmasını tələb edir.

-Son zamanlar tez-tez məmur-oliqarx söz birləşməsinə rast gəlirik. Sizcə, məmur oliqarx ola bilərmi?

Bünyamin Qəmbərli:- Təbii ki, ölkədə baş verən bütün neqativ hallarda hakimiyyətin günah payı var və bu pay bəzi məsələlərdə daha böyükdür. Amma bütün günayhları hakimiyyətdə görmək yanlışdır və bizim hər hansı məsələnin düzgün həll yolunu tapmağımızda mane olar. Əgər insanların mütləq əksəriyyəti ayağı sürüşkəndirsə, çox ucuz qiymətə alınıb-satılırsa, bütün müqəddəsliklər onun şəxsi marağının yanında küfürdüsə, bunu görməzdən gəlmək, buna göz yummaq, yaxud da buna haqq qazandırmaq üçün bəhanələr axtarmaq ədalətli deyil. Mən bu fikirdəyəm ki, qanun işləməyən, qəhrəmanı əsirliyi, lideri köləliyi, aydını qaranlığı, alimi buqəlləmunluğu qəbul edən, dindarı riyakar, yazarı saxtakar, siyasətçisi yalançı, sənətçisi yaltaq olan, bir sözlə rəhmətlik Yusif Səmədoğlu demişkən “şairi şairinin başın istəyən”x9d məmləkətdə məmur  oliqarx da olar, o yana da keçər. Hələ üstəlik, dünənki düşmən bugünkü qəhrəman, dünənki qəhrəman isə bugünkü düşmən də olar, necəki son zamanlar buna daha çox rast gəlirik.

Heydər Oğuz:- Hesab edirəm ki, bu sualın cavabını az əvvəl verdim. Məmur-oliqarx anlayışı uydurmadır. Qanunlara görə, məmurlar heç bir zaman oliqarx ola bilməzlər. Çünki qanunlar dövlət məmurlarına iqtisadi işlə məşğul olmağa icazə vermir. Əgər bizim məmurlar oliqarx olublarsa deməli, xalqın əmlakını talayıblar. Onların adını da mahiyyətlərinə uyğun qoymalıyıq. Mahiyyətə uyğun adlandırma isə oğru, talançı məmurdur. Qısası məmur-oliqarx yoxdur. Məmur-oğru vardır. Hesab edirəm ki, oğrular öz oğurluqlarını gizlətmək üçün adlarını oliqarx qoyublar.