“Yaxın gələcəkdə ABŞ və Avropaya qarşı Ankaranın hikkələri yenidən başlayacaq”x9d
Putinin 1915-ci il
olayları ilə bağlı “soyqırım”x9d ifadəsi işlətməsi Türkiyədə ciddi narazılığa səbəb
olub. Bununla bağlı etiraz bəyanatı yayan Türkiyə XİN-i Rusiyaya qarşı ciddi
ittihamlar səsləndirib. Rəsmi Ankara Rusiyanı yüz illər ərzində türk-müsəlman
xalqlarına qarşı soyqırımı həyata keçirməkdə suçlayıb: “Rusiyanın daim
Qafqazlar, Orta Asiya və Şərqi Avropada yüz il boyunca həyata keçirdiyi kütləvi
qətliamlar, sürgünlərlə öz tarixində Türk və müsəlman xalqlarına qarşı
insanlıqdan kənar əməlləri göz önünə sərildiyində "soyqırım"ın nə
olduğunu ən yaxşı özlərinin bilməsini düşünürük”x9d.
Bunun ardınca çıxış edən
Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan da Putinin məlum açıqlamasını və Ermənistana
səfərini yanlış addım kimi dəyərləndirib. Rusiya və Türkiyə hökumətləri
arasında meydana çıxan bu gərginlik bu ölkələrin gələcək münasibətləri baxımından
da müəyyən narahatlıq doğrumaqdadır.
Putinin soyqırım
açıqlaması və Türkiyənin Rusiyanı əsrlərlə davam edən soyqırım siyasətində
suçlması bu dövlətlərin yaxın gələcəkdəki ümnasibətlərinə nə vəd edir? Proseslər
Türkiyə və Rusiya arasındakı müansibətlərin hədsiz gərginliyinə gətirib çıxarda
bilərmi? Belə olarsa, o zaman bu gərginlikdən hansı tərəf daha çox itirəcək?
“Türkiyə Rusiya üçün nəfəslik rolunda çıxış etdi, əvəzində...”x9d
Bununla bağlı Moderator.az
saytı və “Hürriyyət”x9d qəzetinə açıqlama verən İctimai Tədqiqatlar Mərkəzinin rəhbəri,
müstəqil tədqiqatçı və politoloq İlqar Altay öncə qondarma soyqırım məsələsi və
bu məsələ fonunda baş verən proseslərə, bu proseslərin mahiyyətinə diqqət çəkdi:
“24 aprel 2015-ci il günü tək iki antaqonist tarixi hadisənin - İrəvanda ermənilərin
"soyqırımı" şousu və İstanbulda türklərin "Çanaqqala zəfəri"nin
100 illik ildönümü kimi əlamətdar olmadı. Bu tarix həm də bu hadisələrə, bu
hadisələrin kökündə duran iki millətə - türklərə və ermənilərə münasibət ətrafında
100 ildən bəri yıgılıb qalıb paslanmış mövqelərin açılıb optaya qoyulması ilə əlamətdar
oldu. Bu əlamətdar gün bununla, bu ətrafdakı bir sira suallara, gümanlara,
yozumlara aydınlıq gətirdi və gətirməli idi. Çünki həmin gün geosiyasi
çempionatın final günü idi ki, artıq bütün mövqe və imkanları gizlədib,
“fırladıb”x9d ortaya qoymamaq mümkünsüz idi. Bu barədə geniş və hərtərəfli təhlilə
varmayıb, yalnız bir neçə vacib məqam üzərində dayanaq.
Neçə vaxt idi mətbuatı,
ictimaiyyəti suallar bürümüşdü ki, Rusiya və Türkiyənin yeni dostluq və
qarşılıqlı strateji anlaşması dönəmində, Moskvanın antitürk erməni
“soyqırımı”x9dnın 100 illik ildönümünə
münasibəti necə olacaq? Hər iki tədbirə dəvət alan Moskva, “erməni soyqırımını”x9d
ya “Çanaqqlal zəfərini”x9d üstün tutacaq? Bu tədbirlərə hansı səviyyədə qatılacaq?
Səhhətinin hədsiz ağır və sönük dönəmini yaşayan prezident Putin ümumiyyətlə,
bu tədbirlərə qatılacaqmı? Qatılacaqsa, hansına qatılacaq?
Türkiyə son dövrlər
Rusiyaya doğru gözlənilməz dərəcədə xoşməramlı addımlar atmışdı.Ukrayna probleminə görə Qərb-Rusiya
münasibətlərinin hədsiz kəskinləşdiyi dövrdə NATO üzvü olmasına rəğmən,
Rusiyaya qarşı sanksiyalara qoşulmadı. İki ölkə arasında iqtisadi və çoxtərəfli
münasibətlər daha da genişləndi. Nəticədə, Türkiyə lideri Ərdoğan heç kimə göstərilməyən
təntənəli qəbulu Rusiya lideri Putin üçün Ankarada təşkil etdi. Avropanıın
Rusiya qazının “cənub axını“ layihəsinə “yox”x9d deməsinə rəgmən, buna alternativ
olaraq Ankarada həmin qazın Türkiyə ərazisindən keçməsi barədə Türkiyə-Rusiya
strateji razılaşması imzalandı. Bu son addımları ilə Türkiyə Qərb tərəfindən
iqtisadi sanksiyalar və siyasi təcrid təzyiqləri ilə üzləşmiş Rusiya üçün nəfəslik rolunda çıxış etdi”x9d.
“Ermənilər məni türkiyəli politoloq kimi təqdim edərək
yazırdılar ki...”x9d
İ.Altayın qənaətincə,
Türkiyə və Rusiya dövlət başçıları arasında münasibətlər elə bir səviyyəyə
çatmışdı ki, bu, Ermənistanda aşkar narahatlıq doğururdu:
“Ərdoğan-Putin dostluğu o
dərəcədə isti və səmimi şəkil almışdı ki, artıq türk hökuməti, xalqı və hətta,
türkmənşəli ölkələr belə, bu münasibətlərdən faydalı nəticələr çıxarmağa
başlamışdı. Məsələn, Azərbaycanda artıq, Ermənistanın Rusiya üçün əhəmiyyətinin
itməsi, Moskvanın Qarabağ məsələsində İrəvana təzyiqi və hətta işğal olunmuş 7
rayonun qaytarılacağı barədə ictimai-siyasi xadimlər və mətbuat səviyyəsində
fikirlər, ümidlər səslənirdi. Qazaxstan prezidenti Nazarbayev öz ölkəsini
Rusiya-Türkiyə dostluq və əməkdaşlığı, rus-türk birliyi qarantı kimi görürdü.
Ermənilər isə, bu ərəfədə bu münasibətlərdən təşvişə düşməyə başlamışdılar. O dərəcədə
ki, Putinin Ankaraya səfəri və qarşılanması barədə facebook statusumda yazdığım
adi tənqdi və pessimist gözləntili yazımı dərhal götürüb rus və erməni dillərinə
tərcümə edib əksər erməni sayt və qəzetlərində dərc etmiş, hətta daha da qabağa
gedib, İlqar Altayı Türkiyə politoloqu kimi təqdim etmişdilər.
Nəticə isə, hissiyata
qapılmayıb real siyasi düşüncəli insanların gözlədiyi kimi, əks effektli oldu.
Rusiyanın “Canaqqala zəfəri”x9d toplantısına 4-cü, “erməni soyqırımı”x9d şousuna isə,
1-ci şəxsi getdi. Cənab Putin Türkiyə, MDB-dəki türkmənşəli dövlətlər və RF ərazisindəki
türkdilli xalqlarla olan münasibətlərin
vacibliyinə rəgmən, nümayişkaranə şəkildə İrəvana səfər etdi, orada “soyqırım”x9d
sözü işlətdi və ermənilərin faciəsini öz xalqının faciəsi kimi bəyan etdi. Bu
da nəticə! Azərbaycan mətbuatında Türkiyə XİN-nin Putinin İrəvanda “soyqırım”x9d
sözü işlətməsinə cavabı “ Türkiyədən Putinə şillə!”x9d başlığı altında dərc
olunub. Amma, həqiqət budur ki, həmin əsl tərs şillə Putindən Ərdoğana və bu
iki liderin dostluğundan fayda gözləyənlərə gəldi!”x9d
“Ankara Putinə “erməni soyqırını”x9d
məsələsində xəbərdarlıq və çağırışlar edibmiş”x9d
İ.Altayın sözlərinə görə, baş verən olaylardan
çıxarılması gərəkən konkret nəticələr mövcuddur: “Buradan hansı nəticələri
hasil etmək olar? Bir daha təəssüflə qeyd etmək istərdim ki, Türkiyə dövlətinin
bu günkü xarici siyasəti dayanıqlı əsaslar və real düşüncə üzərində qurulmamışdır.
Gəlin, Putinin soyqırım ifadəsi işlətməsindən
sonra Türkiyə XİN-nin kəskin açıqlamasına diqqət yetirək: “...Türkiyənin
dostluğuna önəm verməsi və həssasiyyətini nəzərə alması gərəkliyi gözlədiyimiz
Rusiyanın səhv qərar verməsi...”x9d, “...Rusiya prezidenti Putinin bütün xəbərdarlıq
və çağırışlarımıza rəğmən 1915-ci il hadisələrini soyqırım kimi qiymətləndirməsini
qınayırıq...”x9d və s.
Demək,
Ankara Rusiyadan ermənilərə münasibətdə Türkiyə ilə dostluğu və həssasiyyatına
daha önəm verməsini gözləyirmiş. Demək, Ankara Putinə bu ərəfədə “erməni
soyqırını”x9d məsələsində xəbərdarlıq və çağırışlar edibmiş. Görün, bütün dünya türklərinin istinad yeri olan 75
milyonluq qüdrətli Türkiyə dövləti Putin üçün bir yaxşı qəbul təşkili və qaz
ümidləri əsasında Rusiya ilə münasibətdə hansı sadəlöhvlüyə yol veribmiş.
Türkiyə başbilənləri üçün hesablyıb ölçüb-biçmək nə çətin imiş ayird edəsən ki,
Ermənistan və ermənilər Rusiya üçün Rusiyanın milli məınafeyinin özülü qədər əhəmiyyət
daşıyır. Rusiya üçün Erməınistanı itirmək Qafqazı itirmək və oradan da RF
çöküşünə gedilməsi ilə bütün imperiyanı itirmək deməkdir. Moskva üçün bu dəyərləri
hansı Ərdoğan-Putin dostliğu əvəz edə bilər?
Bu arada ABŞ prezidenti
Obama “erməni soyqırımı”x9d barədə bəyanatında bu hadisəni soyqırım kimi tanımaqdan
imtina etdi. Bu da Türkiyə hökumətinin daima ikiüzlülükdə suçladığı Amerika
Birləşmiş Ştatları!”x9d
“Türkiyə Rusiyadan çəkinmir, sadəcə...”x9d
İ.Altayın fikrincə,
Türkiyə və Azərbaycan arasındakı münasibətlərdə ciddi mənada nəyinsə dəyişəcəyini
güman etmir:
“Bundan sonrakı Türkiyə-Rusiya münasibətləri
necə olacaq? Inanıram ki, heç nə dəyişməyəcək. Bir az dartışma və zaman
keçimindən sonra, milli ehtiraslar səngiyəcək. Türkiyə rəhbərliyinin
prinsipsizliyi yenidən işə düşəcək və Rusiya ilə “isti”x9d münasibətlər öz
axarında davam edəcək. ABŞ və Avropaya qarşı Ankaranın hikkələri yenidən
başlayacaq. Çünki biz türk toplumlarında bir misal var: uman yerdən küsərlər!
Biz, uman yerdən inciyib küsmək qalsın, hətta, bəzən onu cırmaqlayıb, yaralayib,
dağıdırıq!
Çox qəribədir, Türkiyə
bir böyük və güclü dövlət olaraq NATO və türk dünyasının dəstəyindən yararlanıb
Rusiya şovinizminə qarşı cıxmaq imkanında və qüdrətində oldugu halda, bu gün
bir çox hallarda Moskvanın, Putinin yanında yer alır. Halbuki, böyük tarixi şans
yaranıb ki, öz Krım tatarlarını, Qarabağ türklərini, Sibir, Altay türklərini
rusların caynağından qurtarmaq və nəhayət, region və bütün dünyada öz Türk dövləti
mövqeyini gücləndirmək üçün tarixi şans yaranıb. Əksinə, bu gün Rusiya
qonşuluğu və təsiri altındakı, yeni müstəqillik qazanmış Azərbaycan kimi kiçik
dövlətlər Moskvaya qarşı cürətlilik və güzəştsizlikdə Türkiyəni geridə qoyur.
Niyə? Niyə belədir Türkiyə?
Rusiyadan qorxub çəkinir? Ola bilməz! Ordusu, iqtisadi gücü, milli birliyi,
beynəlxalq dəstəyimi Rusiyadan zəifdir? Qətiyyən yox! Bəlkə ona görə ki, Türkiyə
kimi böyük, qüdrətli, çoxmilyonlu dövlətin xarici siyasəti absurd olaraq bir nəfərin
xarakter və düşüncəsi üzərində qurulub. Bəlkə cənab Ərdoğan öz xarakter və təfəkkürünə
görə özünü daha çox Putinin yanında görür? Suallar çoxdur və zaman özü buna
aydınlıq gətirəcək”x9d.
Seymur Əliyev
