“Neftin qiyməti iqtisadiyyatımıza əvvəlki illərdə olduğu qədər təsir etməyəcək”

Son dövrlər qlobal maliyyə böhranının dalğavari təsirindən özünə gələ bilməyən dünya iqtisadiyyatı indi də neftin qiymətinin nəzərəçarpacaq dərəcədə oynaması hesabına stersli dönəm yaşayır. Neftin qiymətindəki bu cür sürətli oynamalar tamamilə neftdən asılı Azərbaycan iqtisadiyyatına hansı sürprizlər vəd edir? Ümumiyyətlə neftin qiymətindəki böhran hədd müəyyənləşibmi ki, filan rəqəmdən sonra Azərbaycan iqtisadiyyatında obrazlı desək, qırmızı işıq yana bilər?

İqtisadi və Siyasi İnnovasiyalar İnstitutunun rəhbəri, millət vəkili, iqtisadçı ekspert Əli Məsimli Modeator.az-ın bu suallarını cavablandırır:

  Neftin qiymətindəki bu cür sürətli oynamalar neftdən asılı Azərbaycan iqtisadiyyatına hansı sürprizlər vəd edir?

       Son illər Azərbaycan iqtisadiyyatında neft amilinin payı azalmağa başlasa da, hələ ölkənin ÜDM-nin  42  faizə, büdcəsini   60  faizə, xarici ticarətdə eksportun  90 faizə qədəri neft amili ilə bağlıdır. Rəsmi hökumət proqnozlarına görə neft sektorunun ÜDM-dəki payı 2014-cü ildə 39, 2015-ci ildə 32, 2016-cı ildə 29, 2017-i ildə isə 28 faizə enəcək... Deməli,xarici ticarət sahəsi və büdcə  istisna olmaqla, orta perspektivdə neftin qiyməti Azərbaycan iqtisadiyyatının ümüumi durumuna  əvvəliki illərdə olduğu qədər təsir etməyəcək.Bununla belə Azərbaycan iqtisadiyyatında  qeyri neft sektorunun  payı artmağa başlasa da, hələlik neftin dünya bazarında qiyməti Azərbaycan üçün ciddi önəm daşımaqda davam edir.2014-cü ilin büdcəsi neftin bir barrelinin dünya bazarında qiymətinin 100 dollar olacağı proqnozu əsasında tərtib edilib.Bu proqnozda qismən risk payı olsa da,  fikrimizcə Azərbaycan iqtisadiyyatı və dövlət büdcəsi üçün  ciddi təhlükə mənbəyi də deyil....Çünki gələn il, bir tərəfdən, Azərbaycanda neft hasilatında kəskin enmələrsiz nisbi sabitlik olacağı, həmin sahənin ÜDM-nin isə cəmi 1,5 faiz azalacağı gözlənilir, digər tərəfdən isə dünya bazarında neftin qiymətində ziq-zaqların və “oynamalaırın” olacağı  real olsa da, onun qiymətinin kəskin surətdə aşağı düşmə ehtimalı  azdır. 2014-cü ildə  neftin qiyməti  pessimist ssenari üzrə 90 dolların ətrafında, orta ssenari üzrə- 100 dolların ətrafında, optimist ssenari üzrə isə 100 dollardan yuxarı ola bilər.Bunu nəzərə alaraq Rusiya 2014-cü iln büdcəsində neftin qiymətini 93 dollar, Qazaxıstan isə 90 dollar götürüb. 2014-cü ilin büdcəsini tərtib edərkən Rusiyanın, Qazaxıstanın, yoxsa, Azərbaycanın proqnozlarının həqiqətə daha yaxın olacağını yalnız həyat göstərəcək.Bununla belə 2014-cü ildə Azərbaycan iqtisadiyyatını, eləcə də büdcəsini  neftin qiyməti  ilə bağlı elə br ciddi problem gözləmir.Çünki 2014-cü ildə dünya bazarında neftin bir barrelinin qiymətinin 100 dollar ətrafında olması ehtimalı başqa ssenarilərlə müqayisədə daha böyükdür.

-Ümumiyyətlə neftin qiymətindəki böhran hədd müəyyənləşibmi ki, filan rəqəmdən sonra Azərbaycan iqtisadiyyatında qırmızı işıq yana bilər?

-Bu sualı müxtəlif yanaşma üsullarındanistifadə edib  və fərqli metodikalar tətbiq edib, müxtəlif rəqəmlərə gəlməklə cavablandırmaq olar.Amma bu zaman “hərənin öz həqiqəti olacaq” və  ona görə də bütün variantlar yetərincə mübahisəli xarakter daşıya bilər.Ona görə də sualınızı 2008-ci ilin qlobal maliyyə-iqtisadi böhranınn Azərbaycan iqtisadiyyatına təsiri kontekstindən yanaşmaqla, real iqtisadi həyatımızda baş verən proseslərə əsaslanaraq cavablandırmağa üstünlük verirəm.Belə ki, Azərbaycan iqtisadiyyatı 2005-ci ildə 26,4%, 2006-cı ildə 34,5%, 2007-ci ildə 25% templə daha sürətli artım, mərhələsinə keçdiyi bir zamanda  2008-ci ildə  qlobal maliyyə-iqtisadi böhranın təsirinə məruz qaldı. Beynəlxalq əmtəə bazarında tələbatın aşağı düşməsi nəticəsində xammal və materialların, o cümlədən neftin qiyməti 2008-ci ilin ortalarındakı 147 dollardan, ilin sonunda, 40 dollara enməklə 4 dəfəyə yaxın aşağı düşdü. Böhran postsovet məkanına aid ölkələrin bir çoxunda xarici borc problemini kəskinləşdirdi və cidd fəsadlar yarada bildi. Böhranın təsiri ilə neft hasil edən ölkənin - Rusiya və Qazaxıstanın strateji valyuta ehtiyatları sürətlə “əriməyə” başladı. 2008-ci ilin avqustundan 2009-cu il yanvarın əvvəllərinə qədər Rusiyanın beynəlxalq valyuta ehtiyatları 171,5 milyard dollar və ya 1,4 dəfə azalaraq 597,5 milyard dollardan 426 milyard dollara enmişdi ki, bu da ölkənin 500 milyard dollara yaxınlaşan məcmu xarici borcundan 16% aşağı idi. Qazaxıstanın xarici borcları ölkənin ÜDM-nə yaxınlaşdı. Azərbaycanda isə 2008-ci il ərzində Dövlət Neft Fondunun valyuta ehtiyatları 4,3 dəfə ,Mərkəzi Bankın strateji resursları isə 53% artdı.Nəticədə Azərbaycanda böhranın kulminasiya mərhələsində məcmu xarici borcdan 2 dəfə çox ”“ 18 mlrd. dollarlıq valyuta ehtiyatı yaradıldı ki, bu da dünya maliyyə böhranının təsirini azaltmaqdan ötrü etibarlı “təhlükəsizlik yastığı” rolunu oynaya bildi. Azərbaycanın xarici borcları ÜDM-in 7%-i səviyyəsində qaldı. Bu postsovet məkanında ən aşağı göstəricilərdən biri idi.

       Dünya maliyyə böhranının nəticələrinin milli iqtisadiyyatlara ən ciddi təsiri özünü investisiya və kredit qoyuluşlarının kəskin surətdə aşağı düşməsində göstərdi. 2008-ci ildə dünyada birbaşa sərmayə qoyuluşu 21% aşağı düşdü. Azərbaycanda bütün maliyyə mənbələri hesabına sərmayə qoyuluşu 34% artaraq 9 mlrd. manatı ötdü. Həmin vəsaitin 6,3 mlrd. manatı və ya 69%-i qeyri-neft sektoruna yönəldildi ki, bu da həmin sahənin artım templərinin ÜDM-in artım tempini 1,5 dəfə üstələməsində mühüm rol oynadı. Azərbaycanın sosial-iqtisadi göstəricilərinin  postsovet məkanına aid digər ölkələrin müvafiq göstəriciləri ilə  müqayisəli təhlili göstərir ki,2008-ci ildə neftn qiymətinin 147 dollardan 40 dollara endiyi bir şəraitdə dünya maliyyə-iqtisadi böhranı zamanı Azərbaycanda iqtisadi artım templəri, büdcə gəlir və xərcləri nisbətən aşağı düşsə də, postsovet məkanına aid olan əksər ölkələrlə, xüsusən də enerjidaşıyıcılı ölkələr olan Rusiya və Qazaxıstanla  müqayisədə Azərbaycan daha az itgilərə məruz qalmışdi. Böhranın kulminasiya mərhələsi hesab olunan 2009-cu ildə ÜDM postsovet məkanı ölkələrində 8-9%, MDB ölkələrində 7%, o cümlədən Rusiyada 7% aşağı düşdüyü halda, Azərbaycanda 9 % artım oldu.Buradan belə bir qənaətə gəlmək olar ki, dünya bazarında neftin qiyməti bir barrel üçün 40 dollara qədər aşağı düşəndə, Azərbaycan iqtisadiyyatında artım templəri nəzərəçarpan dərəcədə yavaşısa da, müəyyən maliyyə itgilərinə məruz qalsa da, postsovet məkanınn digər enerji daşıyıcılı ölkələrlə müqayisədə vəiyyətdən daha az itgi ilə çıxa bilir.

-Bəs orta perspektiv üçün proqnozlar necə olacaq?

Neft sadəcə iqtisadiyyat yox, həm də siyasət, onadan da daha çox geosiyasət olduğundan, onun qiymətinə iqtisadi amillərdən daha çox siyasi, geosiyasi və həm də spekulyativ amillər təsir etdiyindən, neftin  qiymətini  dəqiq proqnozaşdırmaq mümkünsüz bir işdir.Qeyd etdiyimiz kimi, neftin qiyməti kəskin surətdə,yəni  40  dollara düşmə şəraitində iqtisadiyyatımızda problem yarada bilsə də, 2014-cü ildə  və yaxın illərdə böyük ehtimalla belə kəskin enmələr gözlənilmir.Əlbəttə sünü amilləri proqnozlaşdırmaq mümkün olmadığını bir daha xatırlatmaqla,....ABŞ-İran münasibətlərindəki nisbi yumşalma, ekoloji baxımdan faydalılığına görə qazdan istifadəyə üstünlük verilməyə başlanması və sair amillərin təsir ilə yalnız 2014-cü ildən sonra neftin qiymətində “oynamalarla” yanaşı, həm də müəyyən enmələr də ola bilər....Ona görə də yəqin ki, 2015 və sonrakı illərdə  bu məqamlarhökumətin  rəsmi proqnozlarında da nəzərə alınacaq və proqnozlarda neftin qiyməti 2014-cü ilin proqnoz göstəricisindən, yəni 100 dollardan  xeyli aşağı götürüləcəkdir.