Tanınmış təhsil eksperti, əməkdar elm xadimi, professor Şahlar Əsgərov Moderator.az-a İslam dünyasının Qərbə elmdə uduzmasının səbəblərini göstərən maraqlı analitik məqalə göndərib. Onu hissə -hissə oxuculara təqdim edirik:
Əvvəli bu linkdə---moderator.az/index.php?xeber=80192
Fərrux Səlimin çağırışı...
Müsəlman Şərqində elmin bugünki vəziyyəti tək
alimləri yox, cəmiyyətin qabaqcıl ziyalılarını da düşündürür. Beş il
öncə dostlardan biri elektron poçtla mənə pakistanlı jurnalist Fərrux Səlimin “Ayılın!”x9d
araşdırmasının nəticələrini göndərmişdi. Nəticələr çox acınacaqlı vəziyyətdən
xəbər verirdi. Çünki tarixi geriləmənin nəticələri faktların dili ilə aydın
göstərilirdi. “Ayılın!”x9d ”“dan bir neçə
tezisini diqqətinizə çatdırıram:
- Əhalisi 1,4 milyard olan müsəlman
dünyası təqribən 10 Nobel mükafatı alıb, ancaq əhalisi 13-16 milyon olan
yəhudilər 180 ”“dan çox;
- Xristian əhalisi
üstünlük təşkil edən ölkələrdə əhalinin 40 % ali məktəblərdə təhsil alır,
müsəlman ölkələrində isə bu göstərici təqibən 2%-dir ;
- Müsəlman
ölkələri orta hesabla ÜDM- un 0,2 % -ni, xristian dünyası isə 5 %-ni elmə
və inkişafa sərf edirlər;
- İslam
coğrafiyasında 1 mln əhaliyə 230 nəfər alim düşür. ABŞ-da isə 1 mln əhaliyə
5000 alim düşür;
- Pakistanda
hər 1000 nəfər əhaliyə 23 gündəlik qəzet, Sinqapurda 460 qəzet düşür və s.
və bunun kimi.
- Pakistanda yüksək texnoloji məhsulun eksportu ümumi eksportun cəmi 0.9% təşkil edir. Bu göstərici aparıcı ərəb ölkələrində
0.2-0,3%-dir. Ancaq Sinqapurda ekspotrda yüksək texnologiyanın payı 68% -dır.
Bu çür arqumentləri təhlil edərək Səlim Fərrux üç acı və
ağır nəticəyə gəlir:
1. Müsəlmanlar elmi bilik istehsal edə
bilmirlər;
2.
Müsəlmanlar elmi bilikləri yaya bilmirlər;
3.
Müsəlmanlar elmi bilikləri tətbiq edə bilmirlər.
Bu
ümumiləşmələr o ölkələrə aiddir ki, onlara Hz.Muhəmmədin nəsihəti belədir: “Mənim ümmətimdən hər bir ağıl sahibinə bu
dörd şey vacibdir: elmi eşitmək, onu öyrənmək, yaymaq və ona əməl etmək”x9d.
Xəcalət tərimizi silmək üçün Səlim Fərrux “Ayılın”x9d məqaləsinin sonunda müsəlman əhaliyə müraciət edir:
“Öyrənin və uşaqlarınızı öyrədin, bilikləri yayın, ədəbsizlikliyə güzəştə getməyin, uşaqlarınızın təhsilinin keyfiyyətini diqqətdə saxlayın (və Allah xatirinə uşağınızın təhsil almasına kömək üçün şəxsi əlaqələrinizdən, pulunuzdan istifadə etməyin: onları təhsil almada müstəqil və namuslu əməyə öyrədin). Biz dünyanın ən çoxsaylı, ən güclü toplumlarından biriyik. Bizə lazım olan ancaq budur: öz səhvlərimizi və zəifliyimizi etiraf edək. Bizim qələbəmizin təminatı bizim biliyimizdə və yaradıcılığımızdadır”x9d.
M.Ə.Rəsulzadənin
təvəqqisi
Məmməd Əmin Rəsulzadə də 102
il öncə ”x9dŞərq-Rus”x9d qəzetinin 2 may 1903-cü
sayında Qafqazın müsəlman əhalisinə
çağrış edib:
“Qafqazın
müsəlman əhalisindən ümumi, Bakı əhlindən xüsusi təvəqqi edirəm ki, öz
uşalarından balaca olan vaxtda elm və tərbiyə kəsb etməkdən başqa bir şey mənzur
(məqsəd) tutmasınlar”x9d. M.Ə.Rəsulzadə
böyüklük, ağsaqqallıq edərək bizlərə doğru yol gösərərək təvəqqi edir ki,
uşaqlarınıza təhsil verin. Amma hələ biz ayılmamışıq, uşaqlarımıza pulla qiymət
yazdırırıq.
M.Ə. Rəsulzadə iki həftə sonra həmin qəzetin 15 may sayında keçmişə yox, gələcəyə baxmağa üstünlük verir:
“Bəli bir para əhli ”“ mariflərimiz yeri düşəndə
köhnə islam mədəniyyəti ilə təfaxür edirlər ki, bu hal alim babası ilə fəxr edən
cahil nəvənin gülünc halına bənzər”x9d.
Yeri gəlmişkən çoxcildli M.Ə.Rəsulzadə irsini bizlərə təqdim edən prof.
Şirməmməd Hüseynova öz minnətdarlığımı bildirirəm. Bəli, orta əsirlərdə İslam
dünyası dünya elminin mərkəzi olub.
Ancaq indi cahilliyin nəticəsi göz qabağındadır.
Hacı Zeynalabdin Tağıyevin müraciəti
“Nağı
Şeyxzamanlının xatirələri”x9d kitabında (Bakı, Qartal,1997, səh. 269) yazılır: “Avropada
təhsil alan bir qrup tələbə yay tətilində Bakıya qayıdanda, öz himayədarları
olan H.Z.Tağıyevi ziyarət edirlər. Gənclərin biri Hacıya müraciət edərək
soruşur: “Hacı əfəndi, siz bizdən qeyri-türk ilə evlənməyəcəyimizə dair imza
aldınız. Amma ölkəmizdəki məktəblərdə təhsil alan türk qızı yoxdur. Onda ziyalı
və təhsilli bir kimsənin cahil bir qızla evlənməsi bilmirəm nə dərəcədə
düzgündür?”x9d- sualını verir.
Tələbənin bu sualı elə bil Hacını yuxudan oyadır. O:
“övladlarım, çox doğru söyləyirsiniz, əmin olun ki, bu nöqsanımızı da
aradan qaldıracağam”x9d- deyir.
Ertəsi gün Qafqazda nəşr olan qəzetlərdə Hacının
aşağıdakı məzmunda müraciəti çap olunur: “Qafqaz
türklərinin 7-8 yaşları arasındakı qız uşaqlarını aşağıdakı şərtlərlə internat
məktəblərinə qəbul edirəm. Bu qız uşaqları on il təhsil aldıqdan sonra öz
qızlarım kimi onları evləndirib gələcək həyatlarını təmin edəcəyəm”x9d.
İmza: Hacı Zeynalabdin”x9d
Beləliklə, ilk “Qızlar
seminariyası”x9d keçən əsrin əvvəllərində Bakıda fəaliyyətə başlayır və
ölkəmizdə qızların kütləvi təhsil alması prosesinə Hacı tərəfindən start
verilir. Şükürlər olsun ki, bu ənənə indi də davam edir. Bu gün fəaliyyət
göstərən Qızlar Seminariyası
rəhmətlik H.Z. Tağıyevin açdığı seminariyanın mənəvi varisidir.
Bizim
yuxarıdakı çağrışlara münasibətimiz qənaətbəxşdirmi? ”“sualına Əhməd Zevaylın “Gələcəyə
Addımlar”x9d kitabında cavab
belədir: “Misirdə görüşdüyüm
insanların hamısı yeni təhsil sisteminin zəruriliyindən danışır, lakin onun nə
üçün lazım olduğu və onu necə yaratmaq barədə vahid təsəvvür yoxdur”x9d. Başqa sözlə, təhsil müsəlman dünyasında hələ
dərk edilməmiş həqiqətdir.
Bu deyilənlərdən belə nəticəyə gəlmək olar ki, müsəlman dünyasında elm axıra kimi dərk
edilməmiş həqiqətdir. Əgər zəifliyimizi etiraf etməsək
və bu
səhvləri, nöqsanları aradan qaldırmasaq,
xəcalət tərimizi silə bilməyəcəyik. Əksinə, tərimizin üstə əlavə tər gələcək. Problemin həllinin yarısı onun qəbul edilməsidir. Hələ ki, düşüncəmiz
səhvimizi etiraf etməyə imkan vermir. Dünya elm səhnəsində
yerimizi, koordinatlarıızı düzgün müəyyənləşdirməliyik
ki, sonra dünya elm mərkəzinə tərəf irəliləyək.
Abdüs Səlamın
və Əhməd Zevaylın fikirlərini cəmləşdirsək belə nəticəyə gəlmək olar ki, müsəlman
Şərqində elmin durumu arzuolunan səviyyədə
deyil. Hər iki dahi əsas səbəb kimi
universitetlərin elm və texniki fakultələrdə oxuyan tələbələrin sayının
azlığında və təhsilin keyfiyyətində görürlər.
Şair xalq
Güman edirəm ki, bizi zorən “şair xalq”x9d ediblər. Axı 100 şair ilə bir çayın üstündə bir korpü salmaq olmaz. Ancaq 1 mühəhdis 10 fəhlə ilə salmaq olmaz. Cəmiyyətin emosional ehtiyaclarını təmin etmək üçün ona şair də, şer də lazımdır, amma ölçü daxilində. Bizim mətbuatın yazdığına görə, o boyda ABŞ-da cəmi 15 şair var... Biz də isə 100 dəfə ondan çoxdur. Şairlərimizin sayı qədər əgər tank və təyyarəçilərimiz olsaydı, Qarabağ problemi tez həll olunardı. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin bir görəvlisinə sual verirlər ki, bu qədər şairə nə ehtiyac var? "Onları birliyə qəbul etməsəydik çoxu oğru olardı" cavabını alır. Şairliyi sənətə çevirmək-qüsurlu düşüncədir, şairlik hobbi olmalıdır.
Elmdə geriliyin səbəbləri
Hər qab içinə bir şey qoyduqca daralır. Ancaq elm qabı istisnadır: o, elmlə doulduqca genişlənir.
Hz.Əli
Elm və təhsildə
geriliyin digər səbəbləri də çoxdur. İslam coğrafiyasının bir parçası kimi biz
də bu qüsurlardan xali deyilik.
Dövrün səciyyəsini
düzgün müəyyənləşdirə bilmirik. Keşən əsrlərdə dünya atom erasını, sənayeləşmə
erasını yaşadı. Biz bu proseslərin böyründən keçdik. Dövrün fəlsəfəsini
vaxtında müəyyən edə bilmirik. Dahi insanlar, həqiqi filosoflar yaşam fəlsəfəsini,
dövrün səciyyəsi düzgün müəyyənləşdirirlər. Necə ki, zamanında Atatürk demişdir: ”x9distiqrarımız səmadadır”x9d. Əgər böyük öndərin ardıcılları onun düz
başa düşsəydilər, indi Türkiyə “kosmos klubunun”x9d üzvü olardı. Çalışmaq lazımdır ki, elm-texnologiya
erasından bəhrələnək, böyründən keçməyək. Bir daha qeyd edim ki, dövrümüz elmlə və təhsillə
səciyələnir. Yəni dövləti fəaliyyətin əsas prinsipi- paradiqması kimi elm, təhsil
və texnologiya önə çıxır.
Müasir dövr
üçün elmdə geriliyin başlıca
səbəblərini Əhməd Zevayl təhsil, idarəetmə və hüquq sahələrində olan boşluqlarda
görür. Bu siyasi diaqnoz bütün müsəlman dövlətləri üçün demək olar ki,
xarakterikdir.
Təhsil
Ardı var...
