Müstəqilliyimizin bir nömrəli qarantı: ordu, yoxsa vergi sistemi?

Dünyanın istənilən ölkəsində vergi sisteminin dövlət və vətəndaş həyatındakı rolu olduqca böyükdür. Vergi sadəcə dövlət büdcəsinin doldurulması prosesi deyil, vergi daha çox cəmiyyət həyatının, çoxsaylı dövlət və qeyri-dövlət institutlarının fəaliyyətinin tənzimlənməsi, dövlət adlı nəhəng maşının bütün çarxlarının vaxtında və lazımi keyfiyyətlə işləməsini təmin edən bir sistemdir. 

Vergi ödənişlərinin dövlət üçün əhəmiyyəti nədən ibarətdir?

Dövlət büdcəsinə müxtəlif istiqamət və sahələrdə müxtəlif miqyasda daxilolmalar gəlsə də, hər bir dövlətin əsas gəlir sahəsini vergi ödənişləri təşkil edir. Bu, bəzi Avropa dövlətlərində 75-80%, Fransa kimi yüksək iqtisadi inkişaf göstəricisinə malik dövlətdə isə 90%-dir. Vergi ödənişlərinin digər ödənişlərdən əhəmiyyətli fərqi onun daha stabil və idarəolunan olmasıdır. Məsələn, idxal-ixrac əməliyyatları yerli və dünya iqtisadiyyatındakı proseslərdən asılı olduğu üçün bu sahədən dövlət büdcəsinə gələn gəlirlər kəskin surətdə arta və ya azala bilər. Necə ki, son iki devalvasiyadan öncə Azərbaycanın dövlət büdcəsinə ən çox vəsait neft gəlirlərindən gəlirdi. Lakin dünyadakı iqtisadi böhran, dünya bazarında neftin qiymətinin kəskin surətdə aşağı düşməsi neft gəlirlərinin kəskin şəkildə azalmasına səbəb oldu. Bu fakt bir daha sübut etdi ki, hətta neft bumunu yaşayan dövlətlər belə daha çox vergi daxilolmalarına arxalanmalıdır. Çünki vergi daxilolmaları digər gəlirlərə nisbətən daha stabil, daha sistemlidir və bu gəlirlərin qısa zamanda kəskin dəyişilmələrə məruz qalma ehtimalı daha aşağı olduğu üçün məhz vergi gəlirlərinə arxalanaraq uzunmüddətli layihələr həyata keçirmək, sosial proyektləri daha etibarlı şəkildə reallaşdırmaq mümkündür.

Vergi ödənişləri dövlətin maliyyə siyasətinin icrası, sosial layhilərin, əmək haqlarının, pensiyaların vaxtı-vaxtında ödənilməsini təmin etmək baxımından müstəsna əhəmiyyətə malikdir. Ölkədəki həkim, müəllim, polis, məmur, pensiyaçı və s. kontingentin pulu məhz vergi daxilolmaları hesabına ödənilir. Vergi daxilolamalarında hər hansı problemin yaranması bu nəhəng və mürəkkəb sistemin normal fəaliyyətini əngəlləməklə yanaşı, minlərlə, milyonlarla insanın sosial keçimində müxtəlif çətinliklərin yaranmasına səbəb olur.

Vergi daxilolmaları sosial-iqtisadi təhlükəsizliyin və ictimai sabitliyin təminatçısı rolunda

Dünyanın bütün qabaqcıl ölkələrində vergi daxilolmaları ölkənin iqtisadi təhlükəsizliyinin və ictimai sabitliyinin qarantı rolunda çıxış edir. Beynəlxalq təcrübənin təhlili göstərir ki, şəffaf və optimal vergi sisteminə malik olan dövlətlərdə sosial-iqtisadi təhlükəsizlik, habelə ictimai sabitlik daha yüksək səviyyədə olur. Məsələn, dövlət büdcəsinin 80%-i vergi daxilolmaları hesabına formalaşan, 50-ə yaxın vergi növünün tətbiq edilən Almaniyada vergi sistemi sosial-iqtisadi stabillik, ictimai sabitliyin qorunmasında mühüm rol oynayır. Aktiv və davamlı islahatlara meyilli vergi sistemi sosial layihələrin, dövlət və qeyri-dövlət institutlarının fəaliyyətinin saat mexanizmi kimi dəqiq və qüsursuz fəaliyyətini tənzimləyir, ictimai təlatümlərin, sosial narazılıqların meydana çıxmasına imkan vermir.

Geridə qalmış, qeyri-şəffaf, özündə böyük boşluqlar ehtiva edən vergi sisteminə malik dövlətlərdə isə maliyyə-iqtisadi və sosial-ictimai kataklizmlər qaçılmaz olur. Bu qəbildən olan dövlətlərdə vergi sistemi

mövcud reallıqlarla ayaqlaşmadığı üçün dövlət büdcəsinə çatması gərəkən vəsaitlərin bir qismi və ya böyük bir hissəsi öz ünvanına yetişmir. Nəticədə, dövlət öz yaşamı, mövcudluğu üçün gərəkli olan vəsaiti tapa bilmir. Məhz bu halda sosial layihələrin təxirə salınması və ya bu layihələrdən tamamilə imtina edilməsi, əmək haqlarının, pensiyaların azaldılması və ya onların ödənişinin ləngiməsi halları baş verir ki, bu da ciddi sosial narazılığa, ictimai sabitliyin pozulmasına, bəzi hallarda isə vətəndaş qarşıdurmasına səbəb olur.

Müstəqilliyimizin bir nömrəli qarantı: ordu, yoxsa vergi sistemi?

Silahlı Qüvvələrin hər bir dövlətin müstəqilliyinin, ərazi bütövlüyünün təminində müstəsna rol oynadığı hər kəsə bəllidir. Hər il dünya dövlətlərinin Silahlı Qüvvələrə milyardlarla dollar məbləğində vəsait sərf etməsi də bu zərurətdən qaynaqlanır. Lakin məntiqlə yanaşanda bəlli olur ki, əslində hər bir dövlətin, eləcə də Azərbaycanın müstəqilliyinin bir nömrəli qarantı ordu yox, vergi sistemidir. Çünki ordunu ayaqda tutmaq, Silahlı Qüvvələrin maddi-texniki təchizatını təmin etmək üçün gərəkən bütün vəsaitlər dövlət büdcəsi hesabına həyata keçirilir ki, dövlət büdcəsi də vergi əsasında formalaşır. Dövlət büdcəsinə vergi daxilolmalarının dayanması əsgərin ac və silahsız, topun, tankın, aviasiyanın mərmisiz qalması və məhvi deməkdir. Hər il yüzlərlə zabitimizin dünyanın qabaqcıl ölkələrində təkmilləşdirmə kusrlarına göndərilməsi, əcnəbi mütəxəssislərin təlimatçı qismində ordumuza cəlb edilməsi, silah arsenalının durmadan modernləşdirilməsi və s. vergi pulları hesabına reallaşır.

Odur ki, vergi ödənişlərinə sıradan bir prosedur kimi deyil, dövlətin müstəqilliyini, güc və qüdrətini təmin edən zəruri və şərəfli bir iş kimi yanaşılmalı, bu məsələdə ən xırda səhlənkarlığa, boşluğa yol verilməməlidir.Hər bir vergi ödəyicisi dərk etməlidir ki, insanın yaşamı üçün oksigen nə dərəcədə zəruridirsə, dövlət üçün də vergi ödənişi bir o qədər zəruridir. Insan oksigensiz yaşaya bilmədiyi kimi,  dövlət də vergisiz yaşaya bilməz. Dövlətə çatası vergini mənimsəmək dövləti yaşamı üçün zəruri olan oksigendən məhrum etmək deməkdir ki, bu da hər şeydən öncə vətənə və dövlətə xəyanət deməkdir.

Vergi sistemi milli, dini və bəşəri humanizmin keşiyində

Vergi sisteminin digər mühüm xüsusiyyətlərindən biri bu sistemin milli və bəşəri humanizmin keşiyində durması gerçəyidir. Belə ki, vergi ödənişləri əsasında büdcədə qərarlaşan vəsaitlər yuxarıda qeyd olunduğu kimi, sadəcə əmək haqları və pensiyalara, abadlıq-quruculuq prosesinə, ordunun inkişafına və s. sərf edilmir. Bu vəsaitlər sosial baxımdan aztəminatlı ailələrə, fiziki və əqli qüsuru olan şəxslərə, əlillərə, uşaq və qocalar evlərinin saxlanılmasına və s. sərf edilir ki, bu da həm milli, həm dini, həm də bəşəri humanizm baxımından vacibdir. Bu, həm də dövlətin öz vətəndaşının rifah və sosial təminatının keşiyində durması baxımından zəruridir.

Odur ki, vergi ödənişində süni problemlər yaratmaq, vergi ödənişindən hər hansı vasitəsi ilə yayınmaq dövlətin humanizm siyasətinə qarşı çıxmaq, bu siyasəti əngəlləmək cəhdidir ki, bu da mənəvi suç olmaqla yanaşı,  həm də qanun pozuntusu kimi məsuliyyət doğurur.

Dərk olunması gərəkən borc, yaxud ekspertdən sahibkarlara çağırış

Vergiləri vaxtı-vaxtında ödəməyin həm bir borc, həm də bir mədəniyyət nümunəsi olduğuna diqqət çəkən iqtisadçı ekspertlər də hesab edir ki, sahibkarlar bu borcun, onun əhəmiyyətinin fərqinə varmalı, üzərlərinə düşən missiyanı nümunəvi şəkildə yerinə yetirməlidirlər.

İqtisadi və Sosial İnkişaf Mərkəzinin rəhbəri, iqtisadçı alim Vüqar Bayramov saytımıza açıqlamasında sahibkarları bu məsələdə aktiv və məsuliyyətli olmağa səsləyib:

“Azərbaycanda sahibkarlıq mədəniyyəti lazımi səviyyədə deyil. Məhz bu səbəbdən də bəzi sahibkarlar vergidən yayınmağa cəhd edir, müxtəlif üsullarla buna nail olmağa çalışırlar. Halbuki, sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olanlar anlamalıdırlar ki, vergi vermək onların borcudur. Hesab edirəm ki, ölkədə sahibkarlıq mədəniyyətinin artırılmasına ehtiyac var. Çünki bütövlükdə vergi sahəsindəki vəziyyətin yaxşılaşması Vergilər Nazirliyinin həyata keçirdiyi islahatlarla yanaşı, həm də sahibkarlıq mədəniyyətinin yüksəlməsindən asılıdır”x9d.

ABŞ-ın vergi nümunəsi, yaxud gəlir naminə beynəlxalq əməkdaşlıqdan imtina”¦

Vergilərin dövlət və onun fəaliyyətində hansı rola malik olduğunu anlamaq üçün ABŞ-ın vergi sisteminə, bu sistemin bəzi incəliklərinə nəzər yetirmək kifayətdir.

Vergi sistemi və bu sistemin qüsusuz fəaliyyətinə böyük önəm verən ABŞ-da vergi siyasəti bütün mümkün yollarla dövlət büdcəsinin doldurulması prinsipinə xidmət edir. Məhz bu səbəbdən də ABŞ hökuməti beynəlxalq vergi-maliyyə şəffaflığını təmin etmək məqsədilə yaradılan bir sıra beynəlxalq təşkilatlara daxil olmaqdan açıq şəkildə imtina edib. İşin daha maraqlı tərəfi isə ABŞ-ın ölkə ərazisində fəaliyyət göstərən əcnəbi şirkət və müəssisələri, onların gəlirləri, ödədikləri vergilər və s. ilə bağlı həmin əcnəbilərin vətəndaşı olduğu dövlətlərin rəsmi sorğusuna belə cavab verməməsidir. ABŞ rəhbərliyi belə hesab edir ki, hökumət ABŞ-ın dövlət büdcəsinə vergi ödəyən əcnəbilərə məxsus istənilən müəssisənin uzunmüddətli fəaliyyətini təmin etməli, ona qarşı istənilən basqı və müdaxilənin qarşısını almalıdır. Çünki həmin müəssisə və obyektin hər hansı səbəbdən öz fəaliyyətini dayandırması ABŞ dövlət büdcəsi üçün itki deməkdir. Bu isə ABŞ hökuməti, onun milli maraqlara söykənən siyasəti baxımından yolverilməzdir. Məhz bu səbbədən də Ağ Ev dövlət büdcəsinə vergi pullarının mütəmadi axınını təmin etmək üçün beynəlxalq təşkilatların şəffaflıq və  qarşılıqlı yardımla bağlı təklif və iradlarına belə göz yumur, bu prinsiplərə asanlıqla arxa çevirir.

ABŞ nümunəsi bir daha verginin dövlət üçün nə qədər əhəmiyyətli və vazkeçilməz olduğunu göstərir.

Vergi sistemindəki boşluqların davamlı axtarış mexanizmi ”“ Qərb nümunəsi

ABŞ və  ümumilikdə Qərb dövlətlərinin vergi sisteminin daha bir özəlliyi isə artıq oturuşmuş olan

vergi sisteminin hər il yenidən gözdən keçirilməsi, sistemdəki ən xırda boşluqlaırn belə təsbit edilib aradan qaldırılmasıdır. Vergi sistemini sadəlikdən mükəmməlliyə doğru aparmaq, sistemin daha optimal və çevik fəaliyyətini təmin etmək, kimsənin vergi sistemindən yayınmasına imkan verməmək, habelə vergi ədalətini təmin etmək üçün bu dövlətlərdə vergi sistemi hər il ciddi şəkildə təhlil edilir ki, bu da ilk baxışda görünməyən, sezilməyən boşluqları aşkar etməyə, vergi sistemini hər il bir addım daha irəli götürməyə imkan verir. Bununla yanaşı, həmin dövlətlər vergi sistemini yaxşılaşdırmaq üçün sadə vətəndaşlardan, iqtisadçılardan, vergi mütəxəssislərindən də təkliflər almağa böyük maraq göstərir və ictimaiyyəti bu cür təkliflərə həvəsləndirir.

Bu baxımdan Qərb dövlətlərinin oxşar təcrübəsinin Azərbaycanda da tətbiqinə çox böyük ehtiyac var. Praktikada özünü təsdiqləyən bu cür təcrübələrin tətbiqi Azərbaycanın dövlət büdcəsinə daxil olan vəsaitlərin artmasına, vergi mühitinin yaxşılaşmasına təkan verə bilər ki, bu da dövlətin vətəndaş qarşısındakı öhdəliklərini daha yüksək səviyyədə yerinə yetirməyə, sosial rifah şəraitini yüksəltməyə imkan verər.

Seymur Əliyev

Məqalə Mətbuat Şurasının və Vergilər Nazirliyinin “Azərbaycanın vergi sistemi yeni iqtisadi inkişaf mərhələsində”x9d mövzusunda fərdi yazı müsabiqəsinə təqdim olunur və “Dövlət və vergilər: Dövlət büdcəsinə ödənilən vergilər nəyə xərclənir?”x9d istiqamətini əhatə edir.